گسترش و ترویج علوم

نقش امام رضا علیه السلام در نهضت تولید علم

نقش امام رضا علیه السلام در نهضت تولید علم
عصر امام رضا علیه السلام ، عصر شکوفایی مجدد علوم اسلامی، رونق و رشد اندیشه ها، ورود افکار بیگانه در جامعه اندیشمندان مسلمان و شکل گیری مکاتب فکری گوناگون براساس افکار التقاطی و وارداتی بوده است. این مسأله زمانی پررنگتر شد که مأمون بر ترجمه کتابهای فلسفی یونان اصرار ورزید.
مسلماً در آن زمان یک هیأت نیرومند علمی در دربار وجود نداشت که آثار بیگانگان را مورد نقد و بررسی دقیق قرار دهد و آن را از صافی جهان بینی اسلامی بگذراند، دردها و ناخالصیها را بگیرد و تنها آنچه را که صاف و بی غل و غش است در اختیار جامعه اسلامی قرار دهد.
رسیدن به این اهداف در سایه اهتمام به علم و تولید علم امکان پذیر است. لذا حضرت رضا علیه السلام با توجه به احاطه بر علوم مختلف بر فضای علمی و فرهنگی عصر خویش تأثیر فراوان گذاشتند و توانستند جامعه اسلامی را برای عصرهای متمادی از فیض توانمندیهای علمی خود بهره مند سازند. با توجه به اهمیت بحث نهضت تولید علم در جامعه کنونی و نقش اهل بیت علیهم السلام در تولید علم به بررسی وضعیت علمی جامعه عصر ایشان و نقش حضرت رضا علیه السلام در این زمینه پرداختیم. به همین جهت گفتگویی انجام داده ایم با حجهالاسلام دکتر حسن رضایی مهر استاد حوزه و دانشگاه که تقدیم حضورتان می گردد.
به عنوان اولین سؤال، بفرمایید علم در اسلام از چه جایگاهی برخوردار است؟
علم و عالم در اسلام از جایگاه رفیعی برخوردار است و این واقعیتی است که بر هیچ طالب حقیقی پوشیده نیست چرا که با کمترین تتبع در متون اسلامی می توانیم به فضیلت و جایگاه علم ار نظر اسلام پی ببریم.
کتاب و سنت مملو از آیات و روایات در این زمینه است، به عنوان نمونه، ماده علم با اشکال مختلف بیش از ۸۵۰ بار در قرآن تکرار شده است.
اولین سوره ای که بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شده نیز بیانگر فضیلت علم نزد پروردگار است. چرا که خداوند مطلع سخن خود را بیان عظمت علم قرار داده است و این بیانگر شرافت علم خصوصاً علم توحید که مدار هر علمی است- می باشد.
شهید ثانی رحمت الله علیه با تعبیر زیبایی در این باره می فرماید: (خداوند کتابش را با بیان نعمت ایجاد انسان آغاز نموده و بلافاصله نعمت علم و بینش را تذکر داد یعنی به اولین مرحله شکل گیری انسان و سپس به کمال او که عالم شدن است، اشاره می کند.
به تعبیر شهید ثانی رحمت الله علیه خداوند در این سوره به این نکته اشاره می کند که: ارتقای انسان از پایین ترین مراتب وجودی به عالی ترین مراتب تعالی، بواسطه علم و دانش است.
چرا که اگر غیر از علم چیز دیگری ملاک برتری به شمار می رفت باید بلافاصله پس از خلقت انسان به آن اشاره می کرد لذا این آیه موقعیت علم را از دیدگاه اسلام شفاف می کند.
در برخی آیات دیگر خداوند در راستای ترغیب بندگان به تحصیل علم، طرق تحصیل آن را به بنده نشان می دهد. (ا. . . اخرجکم من بطون امهاتکم لا تعلمون شیئاً و جعل لکم اسمع و الابصار والا فئده لعکم تشکرون).
خداوند در این آیه به وسایل طریق کسب علم و معرفت و به علاقه انسان به تحصیل علم جهت خروج از جهل و نادانی اشاره می کند.
روایات بسیاری در باب تمجیدعلم آمده است که معروفترین آنها روایت (طلب العلم فریضه علی کل مسلم و المسلمه) می باشد، از حضرت علی علیه السلام نقل شده است که: مردم بدانید کمال دینداری و نقطه اوج آن دانش آموختن و عمل به آن است.
توجه قرآن و اهل بیت علیهم السلام به علم آموزی، توجه بسیاری از متفکران غیر اسلامی را به خودش جلب کرده است.
(جان دیون پورس) در این باره می گوید: شاید هیچ ملتی قبل از مسلمانان وجود نداشته اند که برای کسب دانش از آغاز تا انجام آن به این اندازه ارزش قائل شده باشد.
هم قوانین مکتوب و هم آداب و سنن مسلمانان به این فکر پسندیده کمک کرد. رهبران مسلمانان سخنانی دارند که به این مهم اشاره می کند، مثل این که مداد علما برتر از خون شهداست. یا کسی که خودش را در راه تعلیم و تربیت فرزندش قرار دهد، بهشت بر او واجب است.
وی با استناد به یکسری احادیث نبوی به این نکته اشاره می کند که در خصوص توجه به علم کسی به پای مسلمانان نمی رسد.

(گوستاولوبون فرانسوی) نیز درباره جایگاه علم در اسلام معتقد است:
اسلام از هر دینی برای اکتشافات و اختراعات ارزش بیشتری قایل شده است.
(پروفسور گرام بان) نیز می گوید: تمدن اسلامی در عین اینکه بسیار انتخابگر است و مشارکتهای خارجی را پذیرفته و حتی در جستجوی آن بوده است اما هویت خود را حفظ کرده است.
رهبران اسلام، علمای بیگانه را برای تعلیم به مسلمانان دعوت کردند و از علم آنان علماء و فضلای بزرگی تربیت نمودند. موفقیت و شکوفایی تمدن اسلامی به شریعت اسلام وابسته است.
وضعیت علمی مسلمانان در عصر امام رضا علیه السلام چگونه بوده است؟
معارف اسلامی به دلیل استواری و غنا، در مدت کوتاهی پس از رحلت پیامبر صلی الله علیه و آله سراسر جهان را فرا گرفت، علت این مسأله علم خواهی مسلمانان بود که باعث شد تا آنان در کنار پیشرفتهای سیاسی و عقیدتی، فرآورده های علمی خود را به سایر کشورها منتقل سازند و در عوض به دستاوردهای علمی آنان دست یابند.
یکی از خصایص ارزنده اسلام، علم پذیری آن است که بعضاً به آن اشاره شده است و دانشمندان غربی نیز به آن اذعان داشته اند، این ویژگی باعث شد تا کتابهای مختلف علمی از مصر، یونان، هند، روم و ایران وارد فضای علمی مسلمانان شود و علمای اسلام به ترجمه، نقد و بررسی این کتب بپردازند و این امر باعث ایجاد نوآوریهای زیادی در عرصه علم و تألیف در حوزه های متعدد از ناحیه مسلمانان شد.
عصرامام رضا علیه السلام ، عصر نهضت ترجمه بود به همین دلیل علما و دانشمندان از نقاط مختلف جهان به خراسان می آمدند و به بحث و گفت و گو می پرداختند.
نکته قابل توجه این است که این اتفاقات در عرصه علوم اسلامی تنها نتیجه فضای فرهنگی جامعه آن دوران نبود بلکه نتیجه مستقیم تعالیم آسمانی اسلام بود.
در عرصه امام رضا علیه السلام در مرحله اول علمای دینی پرچمدار تحول علمی بودند و بعد مأمون با هر نیتی که داشت در ترجمه کتابهای یونانی کوشش فراوانی کرد، نهضت ترجمه تأثیر فراوانی در شکوفایی علمی مسلمانان گذاشت، اما این تأثیرگذاری عاری از مسایل نگران کننده نبوده است چرا که مترجمان متعصب فرق غیر اسلامی مانند زرتشتیان که کار ترجمه را انجام می دادند در کار خود حسن نیت نداشتند، عده ای هم سعی داشتند از بازار داغ ورود علوم بیگانه برای نشر عقاید خود استفاده کنند. لذا متون ترجمه شده خالی از خرافات و عقاید انحرافی نبود.
این وضعیت به وجود آمده مسؤولیت امام رضا علیه السلام را چند برابر کرد. چون ایشان باید مردم را از این ورطه نجات می دادند.
عقل گرایی مفرط که نتیجه توجه بیش از اندازه به مباحث عقلی کتابهای یونانی بود، بسیاری از مسلمانان به معتزله سوق داد، البته نقش مأمون در این راستا بسیار مهم بوده است.
عقل گرایی محض در آن زمان تا جایی پیش رفت که عده ای گمان کردند، تنها عقل است که سرچشمه معرفت است و خود را از وحی بی نیاز می دانستند.
دکتر طه حسین اندیشمند مصری در همین رابطه می گوید: همین عقل گرایی افراطی بود که درهای اختلاف را به روی مسلمانان گشود، هر جمعیتی به استدلالهای واهی استناد کردند، بدین وسیله شمار فرق اسلامی از هفتاد هم گذشت.
این وضعیت وظیفه خطیر امام رضا علیه السلام را روشنتر می سازد. از این روست که می بینیم امام رضا علیه السلام در راستای تصحیح افکار مسلمانان به تبیین معارف دین می پردازد و با شرکت در جلسات مناظره و استفاده از بهترین شیوه ها در بیان عقاید دین راه و روش ترسیم حقایق دینی و تحقیق و تتبع را به دانشمندان مسلمان و غیر مسلمان آموزش می دهد تا مسلمانان را از خطر انحراف نجات دهند. )
در یک نگاه کلی عصر امام علیه السلام به سطح مطلوبی از توسعه رسیده بود که عاری از انحرافات و خرافات عقیدتی نبود، لذا امام رضا علیه السلام باید ایستادگی در برابر این عقاید به ارشاد اهل علم می پرداختند.
شما علت رویکرد مسلمانان در عصر امام رضا علیه السلام به تولید علم را در چه می بینید؟
چند امر در این قضیه دخیل بوده است: یکی از عوامل توسعه علمی در عصر امام رضا علیه السلام همان بحث نهضت ترجمه است که به آن اشاره شد. قطعاً وقتی ترجمه کتابهای بیگانه با دامنه ای وسیع در محیط جامعه اسلامی رواج پیدا کند، فواید علمی فراوانی خواهد داشت که مهمترین آنها نقد و بررسی کتابهاست که همین نقدها و ارزیابی ها باعث باز شدن درهای بسیاری از علم شد و دانشمندان اسلامی در بعضی از علوم به شکوفایی هایی دست یافتند و فرآورده های ارزشمندی پیرامون مباحث مطروحه کسب نمودند که در آن متون یافت نمی شد. این مسأله یکی از عللی بود که اهل علم آن زمان را به سمت تولید علم کشاند.
ورود دانشمندان سایر بلاد به جامعه اسلامی نیز به توسعه علمی جامعه مسلمانان کمک کرد. محافل علمی که توسط این دانشمندان تشکیل می شد. مسلمانان را به تولید علم ترغیب می کرد. علت دیگر، عملکرد مأمون عباسی در تشکیل جلسات علمی در خراسان و دعوت از دانشمندان مختلف به خراسان بود. همچنین وی مبالغ هنگفتی در ترجمه کتابهای یونانی هزینه کرد.
برخی از اهل نظر معتقدند، مأمون انگیزه هایی غیر از توسعه علمی داشته است، به عقیده ایشان، مغلوب کردن امام رضا علیه السلام در این جلسات و معرفی خود به عنوان شخصیت سیاسی طرفدار علم از جمله دلایل وی برای تشکیل جلسات مناظره علمی بوده است چرا که مأمون پس از شهادت حضرت رضا علیه السلام دیگر حاضر نشد تا به تشکیل این جلسات بپردازد.
در واقع مأمون با تشکیل این جلسات قصد داشت تا علاوه بر تخریب چهره علمی حضرت رضا علیه السلام که به لحاظ علمی بر جامعه اسلامی سایه افکنده بود، به تحکیم پایه های حکومت خود بپردازد. اما به هر حال مأمون با هر نیتی که به این اقدامات دست زد باعث رویکرد جامعه اسلامی عصر خود به توسعه علمی شده است.
اما اصلی ترین گزینه در این راستا وجود امام رضا علیه السلام به عنوان عالم آل محمد صلی الله علیه و آله بوده است. ایشان با توجه به برخورداری از قدرت تکلم در حوزه های مختلف علمی به عنوان شخصیت منحصر به فرد علمی در عصر خود- و البته اعصار پس از خود- شناخته شدند بطوری که در هر حرکت علمی به عنوان منشأی اثر و تحول در آن حوزه حضور داشتند، تأثیر حضور ایشان در توسعه علمی و تولید علم در آن دوران غیر قابل انکار است.
طرح مسایل علمی که تا آن زمان از جانب کسی مطرح نشده بود، ارایه نظرات جدید و راهکارهای علمی در رشته های مختلف طبیعی و نیز در مباحث نظری و اندیشه ای، ورود اهل نظر را به حوزه تتبع و تحقیق شدت بخشید. لذا حضور مؤثر امام رضا علیه السلام باعث تحولی شگرف و جهشی بزرگ در عرصه تولید علم شد.
امام رضا علیه السلام چه نقشی در جهت دهی فکری و سالم سازی افکار ایشان در این راستا ایفا کردند؟
وجود فرق فکری مختلف در عصر امام رضا علیه السلام ، نیاز جامعه آن روز را به وجود حضرت رضا علیه السلام روشن می سازد. حضرت رضا علیه السلام نیز در این راه اقدامات مؤثری انجام دادند.
مسافرتهای ایشان به بصره و کوفه برای پاسخگویی به عقاید باطل برخی فرق فکری یکی از این اقدامات است.
کارآمدترین اقدام ثامن الحجج علیه السلام در وضعیت آن روز با توجه به آشفتگی های موجود، ترویج فرهنگ دینی و عقاید اصیل اسلامی با ارایه طرق شناخت حق و باطل و اقدام به یک کار معرفت شناختی در خصوص عقاید رایج و در راستای تثبیت عقاید حق بود.
یکی دیگر از اقدامات امام هشتم علیه السلام که در هدایت فکری مسلمانان مؤثر بود، ایجاد فضای علمی مناسب برای ارایه طرح و نظرات و اندیشه های مخالفان بود.
با توجه به این که جامعه آن روز مملو از آرا و نظرات صحیح و سقیم بود و اهل علم با این آرا درگیر بودند، طبعاً اگر بطلان آن نظرات و اندیشه ها ثابت نمی شد، درصد تأثیر پذیری اهل علم از آن نظرات بیشتر می شد و تأثیر عمیقی بر نوع تفکر مردم می گذاشت. برای رهایی از چنین وضعیتی لازم بود، اندیشه های مخالف مطرح و مورد نقد و بررسی منطقی و علمی قرار گیرد.
عملی شدن این امر مستلزم ایجاد فضای مناسب علمی در سایه آزادی بیان و اندیشه است. امام رضا علیه السلام با اهتمام به همین روش و نقد آرای مخالفان تأثیر شگرفی در نگرش صحیح و منطقی مسلمانان در باب تحقیق گزاره های دینی و علمی و حتی نظرات ارایه شده گذاشتند.
یکی دیگر از موارد تأثیرگذاری امام رضا علیه السلام بر نوع تفکر جامعه آن زمان القای این نکته بود که دفاع از هر عقیده ای باید بر اسلوب منطق و روش عقلانی باشد. به عبارت دیگر، دفاع عقلانی از یک مدعا امری بود که امام رضا علیه السلام در موارد متعدد آن را مورد توجه قرار می داد.
با این رویکرد صاحب هر عقیده ای، برای اثبات آن باید آن را با اسلوب منطقی منطبق می کرد. همه طرفهای گفت و گو دراین امر مشترک بودند. در واقع این قاعده مناظره توسط حضرت رضا علیه السلام در جلسات مناظره پایه ریزی شد و نتیجه آن بسته شدن مغالطه و سفسطه در اثبات عقاید بود.
جامعه علمی در شناخت افکار و اندیشه های مختلف، آن را با عقل محک می زد و همین مسأله باعث شد تا بسیاری از مذاهب و اندیشه های رایج آن دوران باطل شناخته شوند.
این مسأله بزرگترین تأثیر امام رضا علیه السلام در نگرش فکری جامعه آن دوران بود، در واقع امام علیه السلام جامعه خود را در مقابل این آرا واکسینه کردند.
تأثیر دیگری که بسیار مهم است، مربوط به حوزه عمل است.
امام رضا علیه السلام با شرکت در جلسات مناظره ای که قبل از دوران ولایت عهدی خود تشکیل می داد یا در دوران ولایت عهدی توسط مأمون برگزار می شد، عملاً روش منطقی بحث و مناظره و تحقیق و تتبع را نشان دادند و با ارایه آزادانه اندیشه های مخالف صاحبان ادیان مختلف، و پاسخگویی عقلانی و با استفاده از نظرات خود آنها که باعث مغلوب شدن آنها شد، نگرشی سالم در اهل نظر ایجاد کردند.
با توجه به بیانات شما در خصوص سالم سازی محیط فکری توسط امام رضا علیه السلام و اثر گذاری ایشان بر جامعه علمی، نقش ایشان را در تولید علم بررسی کنید.
نقش حضرت رضا علیه السلام ایجاد نهضت علمی از جهات مختلف قابل توجه است.
آثار و تألیفات ایشان در امور مختلف مثل توحید، پیدایش زمین، پزشکی، فقه، حدیث، فلسفه احکام و مباحث اخلاقی، حاکی از گستردگی معلومات ایشان بوده است.
مسلماً شخصی با این گستردگی در علم و بینش، تأثیر شگرفی بر توسعه علمی جامعه خود خواهد گذاشت، به خصوص اینکه امام علیه السلام به لحاظ اجتماعی بسیار فعال عمل کردند و خود شخصاً به ارایه راهکار و نظرات خود پرداختند. احاطه ایشان به علوم پزشکی، بهداشت عمومی و میکروبیولوژی نمونه بارز این مسأله است که تأثیر بسزایی در علم پزشکی و بهداشت عمومی آن عصر گذاشت. چرا که تا آن زمان دانش پزشکی صورت علمی نداشت و این حرکت عظیم علمی امام علیه السلام در ۱۲۰۰ سال پیش نقطه جهشی برای توجه اندیشمندان به علم در حوزه های مختلف شد. خصوصاً وقتی این قواعد با کشفیات علمی منطبق شد.
استفاده بهینه از فرصتهای موجود در تبیین معارف و تبلیغ دین و ترویج مسایل علمی از عمده فعالیتهای امام رضا علیه السلام در تولید علم به شمار می رود.
امام رضا علیه السلام از چه مؤلفه ها و پیش زمینه هایی در راستای تولید علم استفاده کردند؟
آموزه های دینی مربوط به کتاب و سنت و عقلانیت تحصیل علم از مؤلفه های توسعه علمی در اسلام است.
حضرت رضا علیه السلام نیز با توجه به تصریحات و تأکیدات کتاب و سنت درباره توسعه علم و دانش وعقلانی بودن لزوم تحصیل علم به این مهم پرداختند.
استفاده ایشان از این پیش زمینه ها در هدایت فکری و توسعه علمی و تولید علم کمک بسزایی کرد. یکی دیگر از این پیش زمینه ها توجه به اصول علمی و معارف کلیدی در جریان تولید علم است. امام رضا علیه السلام با تکیه بر همین اصول، نهضت علمی را به اوج خود رسانید اعتقاد آن حضرت به لزوم ارتقای علمی مسلمانان در سطح بین المللی و یافتن جایگاه مناسب علمی دیگر مؤلفه ای بود که حضرت رضا علیه السلام از آن در تولید علم بهره جست.
آثار اقدامات حضرت رضا علیه السلام در تولید علم چه کمکی به جامعه علمی عصر حاضر می نماید؟
یکی از خصایل ویژه شیعه، پیروی از ائمه اطهار علیهم السلام در همه جنبه های دنیوی و اخروی است. به مقتضای همین اصل توجه به سیره عملی ائمه و بخصوص حضرت ثامن الحجج علیه السلام برای پیروان آن حضرت امری لازم و ضروری است، نتیجه التزام عملی و نظری به سیره عملی حضرت رضا علیه السلام قدم گذاشتن در مسیری است که ایشان اتخاذ نموده اند و آنچه در خصوص اقدامات عملی ایشان در تولید علم بیان کردیم، می تواند برای جامعه امروز هم راه گشا باشد.
بدیهی است حرکت در سایه سیره رضوی، نتیجه اش موفقیت در تولید علم خواهد بود.
چه توصیه ای برای متولیان فرهنگی کشور در بهره گیری از سیره امام رضا علیه السلام در تولید علم دارید؟
برای حسن ختام به برخی از پیامهای نورانی حرکت علمی امام رضا علیه السلام که برای هر زمان مفید است اشاره می کنم:
لزوم همت بلند در باب تولید علم و عدم اهتمام صرف به بیان نظریه، مطالعات کارشناسی در این زمینه چنان که حضرت رضا علیه السلام در همین راستا مطالعات فراوانی داشتند و اقدامات علمی ایشان براساس همان مطالعات صورت می پذیرفت و تنها به نظریه پردازی بدون پشتوانه نپرداختند، استفاده از فرصتهای بوجود آمده مثل فرصت ولایت عهدی در نشر معارف دینی و بالاخره برخورد منطقی با آرا و اندیشه های مخالف در زمینه مناظره و گفتگوهای علمی از جمله مسایلی است که در سیره امام رضا علیه السلام راهکارهای کارآمد و مطلوبی را از آن استخراج نمایند.
در جامعه اسلامی ما که مدعی تولید علم است، باید علاوه بر تتبع و تحقیق در سیره حضرت رضا علیه السلام در زمینه آزادی بیان و اندیشه به سیره ایشان التزام عملی پیدا کرد تا زمینه ارایه نظرات مخالف ما هم نقد و بررسی آن در جامعه فراهم شود در این صورت است که شاهد حرکتی ثمربخش در باب تولید علم خواهیم بود.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *