حرم و بارگاه

درنگی در معنای واژه ی مشهد

از تاریخ هر شهری که سخن به میان آید، یکی از نخستین چیزهایی که مورد بررسی قرار می گیرد، وجه تسمیه ی آن شهر و چگونگی و دلیل پیدایش نام آن است. شما در آغاز هر کتاب یا مقاله ای که پیرامون تاریخ یک شهر نوشته شده باشد، با این جمله روبرو می شوید که «این شهر را از این رو فلان نام داده اند که …» برخی از این نام ها چندان دور از ذهن و ناآشنا هستند یا در طول تاریخ و به اقتضای تحولات زبانی، آن سان دستخوش دگرگونی و تغییر و تبدیل شده اند، که پژوهشگر برای یافتن وجه آغازین آن باید به دلایل و نشانه های متعددی متوسل شود و
پرنده ی خیال خود را به این سو و آن سو بکشاند تا آن را به خواننده ی امروزی بشناساند و او را با دلیل نام گذاری آن شهر آشنا کند.
نام تهران را بنگرید؛ هر کس برای نام گذاری آن وجهی ساخته، و دلیلی آورده است، اما هنوز پژوهندگان و تهران شناسان در این زمینه، به دیدگاه یکسانی که پذیرفته ی همگان باشد، دست نیافته اند. برخی آن را دیگرگون شده ی «تَهِ ران»، به معنی «زیرِ زمین» گرفته و گفته اند که چون مردم آن دیار در هنگام یورش دشمن به زیر زمین پناه می برده اند، این نام را بر آن نهاده اند. برخی گفته اند:
«ران» یعنی دامنه و «تهران» در برابر «مهران» می نشیند، که اولی به معنی «دامنه ی پایین» و دومی به معنی «بالای دامنه» است. برخی بر این باورند که «تهران» به معنی «گرمسیر»، در برابر «شمیران» به مفهوم «سردسیر» است. شماری از پژوهشگران بر این اعتقادند که «طهران» از ریشه ی «طهر» به معنی «پاکی» است، و به دلیل وجود رودخانه های فراوان، بدین نام خوانده شده است. پژوهشگران دیگری بر آنند که نام آن در اصل «تیران» بوده، که یا از نام فارسی ستاره ی عطارد، یعنی «تیر» گرفته شده، یا برگرفته از «تئیره» می باشد که به استناد کتاب اوستا، نام یکی از قله های کوه البرز است.
نام بیشتر شهرهای ایران، از همین دست است، اصفهان و سمنان و کرمان و تبریز و کجا و کجا، همه سرگذشتی پر پیچ و خم دارند و برای دسترسی به وجه تسمیه ی هر یک یا باید شکل نخستین آن را یافت و مثلاً از «سپاهان» به «صفهان» و سپس به اصفهان رسید، یا از «سمینه»، «سکنان»، «سیم و لام»، «سمینا»
و «سه مه نان» سرانجام به سمنان رسید، یا زبان ها و گویش های دیرینه را فرا گرفت و به معنا و مفهوم نام شهرها دست پیدا کرد و از «کرمن» و «کرمینه» و «کرمان بندا» و «کرمانیا» و «کارمان» و «کریمان» به نام کرمان دست یافت. وجه تسمیه ی تبریز هم که به قول تاریخ نگاران، افسانه های خود را دارد و اصل آن را گاه «تورز» و «تورژ»، «تورش» و «دورژ» و گاه «تب ریز» و «تارومی» و «ترماکیس» دانسته اند. پاره ای از شهرهای ما نیز در سال های دور و نزدیک، نامی نوساخته را بر خود نهاده اند و نخستین نام آنان در گذر روزگاران به طاق نسیان و فراموشی سپرده شده است.
اما هنگامی که به نام مشهد می رسیم، در نگاه اول، این سردرگمی و حیرانی از میان می رود و همه چیز چونان آفتاب در برابر دیدگان پژوهشگر رخ می نماید و بی هیچ درنگی حکم می دهد که مشهد، محل شهادت امام رضا علیه السلام است و از همین رو بدین نامش می خوانند. داستان همان گونه که می دانید از این قرار است که در منطقه ی پرآوازه ی توس، و در کنار دو ناحیه ی معروف آن، یعنی نوغان و تابران، روستایی آباد به نام سناباد وجود داشته که باغ حمید بن قحطبه در آن واقع بوده است. هارون الرشید در همین باغ که به یکی از سرداران ابومسلم خراسانی تعلق داشته، به خاک سپرده شده، و امام رضا (ع) نیز، پیش از رفتن به مرو، در همین باغ توقف کرده، اشاره ای داشته اند که خود به زودی در همان جا دفن خواهند شد و همین امر نیز رخ داد و پیش بینی حضرت محقق شد و حدود دو
سال پس از آن تاریخ، پیکر مطهر امام، پس از شهادت به دست مامون عباسی در همان باغ به خاک سپرده شد.
از زمان شهادت امام رضا علیه السلام در آغاز سده ی سوم هجری تا یک قرن بعد از آن، هنوز این خطه با نام قدیمی اش یعنی سناباد توس شناخته می شده، اما از آن پس، اندک اندک، این نام ها در پرتو نام بلند مشهد علی بن موسی الرضا (ع) رنگ باخته و به فراموشی رفته است.
نخستین کسی که نام مشهد را در کتاب خود آورده، جغرافی دان و شهرپژوه سده ی چهارم، یعنی اصطخری است که در کتاب المسالک و الممالک خود، به صراحت، از حرم امام با عنوان مشهد نام برده و اشاره کرده است که مشهد علی بن موسی الرضا رضوان الله علیهما … آن جا است؛ یعنی در چهار فرسنگی توس.
پس از او، ابن حوقل است که در کتاب صورهالارض، چنین یاد می کند که مقبره ی علی بن موسی الرضا (ع) در خارج شهر نوغان، در دهکده ای به نام سناباد، در مشهدی نیکو بنیاد شده است. در پی این دو، پژوهندگان دیگری نیز این نام را بر مرقد امام نهاده و از آن با همین عنوان یاد کرده اند.
در قرن پنجم، نیز این ابوالفضل بیهقی است که از این جا به عنوان مشهد علی بن موسی الرضا (ع) نام می برد. در سده های پسین، استفاده از این اسم گسترش فزون تری می یابد و نام مشهد، چه با پسوند امام رضا (ع) یا مقدس یا رضوی و چه بدون آن، رواج می گیرد.
پس از آن، اندک اندک نام سناباد در پرتو نام مشهد فراموش می شود و به جای سناباد توس، نام مشهد توس
بر قلم ها جاری می گردد. تردیدی نیست که پیدایش مشهد، و برآمدن آن از روستایی کوچک اما آباد، به نام سناباد، و بالیدن آن تا جایی که شهر تاریخی توس را به نسیان کشانید و کسان بسیاری را به این کانون جدید کوچانید، همه در پرتو وجود با برکت امام رضا علیه السلام بوده است.
اینک سخن در این است که چرا این خطه را مشهد نام داده اند و این اسم پرآوازه که از دوازده قرن پیش بدین سو، شهرتی روزافزون یافته، به حدی که اینک حتی بدون هیچ افزوده ای بر شهری که گرد مزار و بارگاه امام رضا علیه السلام واقع شده، اطلاق می شود، به چه معنی است؟
همان گونه که پیشتر گفتیم، بیشتر نویسندگان و پژوهندگان تاریخ مشهد، به ویژه مشهد پژوهان معاصر، گفته اند که چون پیکر مطهر امام رضا علیه السلام در این شهر مدفون است؛ بنابراین، این جا «محل شهادت امام رضا (ع)» و «مشهد» است و با همین اشاره ی کوتاه از کنار آن گذشته اند، اما باید دید که از روزگار اصطخری بدین سو که این نام به میان آمده، آیا همین معنی مراد بوده است؟ یک بار دیگر تعریف اصطخری را مرور کنیم:
مشهد علی بن موسی الرضا رضوان الله علیهما … آن جا است؛ یعنی در چهار فرسنگی توس.
و تعریف ابن حوقل را بخوانیم که گفته است:
مقبره ی علی بن موسی الرضا (ع) در خارج شهر نوغان، در دهکده ای به نام سناباد، در مشهدی نیکو بنیاد شده است.
اگر بدون پیش داوری به این دو متن بنگریم، خواهیم دید که در هیچ کدام، نشانه ای مبنی بر این که مشهد به عنوان محل شهادت به کار رفته باشد، به چشم
نمی خورد. وقتی اصطخری می گوید:
مشهد علی بن موسی الرضا آن جا است، اشاره به بنایی می کند و جایی که متعلق و وابسته به امام رضا (ع) است و زمانی که ابن حوقل می گوید مقبره ی امام … در مشهدی نیکو بنا شده، منظورش این است که محل دفن امام و حرم آن حضرت، ساختمان و بنای زیبایی دارد.
پس از آن نیز همین معنا مراد بوده است؛ چه آن هنگام که مشهد را به توس افزوده اند، و اشاره به بنایی در نزدیکی شهر توس کرده اند، و چه زمانی که آن را با صفاتی همانند رضوی و مقدس آورده ند.
برای روشن شدن مطلب، و با این هدف که میزان درستی و نادرستی برداشت های امروزین آشکار شود، لازم است به کاربرد این واژه در زبان اصلی آن، یعنی عربی، نگاهی بیندازیم و دریابیم که کاربران قدیم و جدید آن، از واژه ی مشهد در چه فضایی بهره می گرفته و می گیرند.
این جمله ی تکراری را یک بار دیگر هم بازمی گوییم که وقتی می گوییم برداشت های امروزین، از این رو است که بیشتر و شاید همه ی تاریخ نویسان معاصر، و به ویژه مشهد پژوهانی که در این زمینه اثری از خود به جا گذاشته اند، در آغاز نگارش خود، با اشاره به وجه تسمیه ی مشهد، تنها چیزی را که به عنوان برابرنهاده ی آن آورده اند:
محل شهادت امام رضا (ع) است. اما روشن نیست که این معادل و معنی برای نام شهر مشهد، از نوشته های همین کسان به ذهن و زبان مردم نیز راه یافته، یا از برداشت ها و افکار مردم به نگارش های محققان کشیده شده است؟
به هر حال، با توجه به شهادت امام رضا (ع) و به خاک سپاری آن حضرت
در این خطه، و چون از همان تاریخ بوده است که باغ حمید بن قحطبه به عنوان مزار و بارگاه امام، همه ی آوازه ی توس و سناباد و نوغان و تابران و چه و چه را فرو نشانده و خود یک تنه به ابر شهری بدل شده که قبله ی آمال و آرزوها گشته است، به نظر می رسد که این برداشت در حد عادی چندان دور از ذهن نباشد و نامیده شدن این شهر به مشهد به عنوان محل شهادت آن امام غریب، چندان غریب ننماید؛ زیرا مشهد از ریشه ی فعل شهد است، چنان که شهادت از همین ریشه برمی خیزد؛ بنابراین در ابتدای امر، به خصوص برای کسانی که تنها آشنایی اندکی با زبان عربی و معانی و ساختار آن دارند، تردیدی پدید نمی آید که مشهد با شهادت هم خانواده و در نتیجه، هم معنی است. اما یکی از نکته های باریک تر از مو در این جا این است که نخستین بار این نام را برای شهر امام رضا (ع) در کتاب های عربی و از زبان کسانی شنیده و خوانده ایم که در گزینش واژگان خود برای یک منطقه ریز بینی داشته اند و با دقت تمام آن را بر قلم می آورده اند، بنابراین، ناگزیریم که برای یافتن و رسیدن به مفهوم آن، فرهنگ واژگانی آنان را در نظر داشته باشیم. همه می دانیم که برای درک معنا و مفهوم یک واژه ی عربی ناگزیر از کاویدن ریشه ی آن هستیم؛ از این رو، باید به فرهنگ های لغت مراجعه کنیم و پس از بررسی بگوییم:
مشهد از ریشه ی «شهد یشهد» است.
وقتی گفته می شود شهِد فلان علی کذا
یعنی فلانی در باره ی آن چیز گواهی داد.
و زمانی که گفته می شود:
شهد فلان هذا الامر
یعنی
فلان کس ناظر این کار بود.
در آیات قرآن نیز همین معنی آمده است:
مَا شَهِدنا مَهلکَ اهلِه؛
یعنی قتل خانواده ی او را ندیدیم.
در این میان، هر گاه این ناظر بودن، به امری زمانی تعلق گیرد، معادل فارسی آن درک کردن و وارد شدن است، یعنی وقتی گفته می شود:
شهد یومَ الجمعه، به این معنی است که روز جمعه را درک کرده است، اما اگر گفته شود شهد صلاه الجمعه یعنی در نماز جمعه حاضر شده است. هم چنین است وقتی این آیه را می خوانیم:
فمَن شهد مِنکم الشهر فلیصُمه؛
یعنی هر کس از شما که ماه رمضان را درک کرد و داخل ماه رمضان شد، باید روزه بگیرد.
بدین ترتیب، شهادت به عنوان مصدر این فعل، یک معنی بیشتر ندارد و آن «گواه بودن و حاضر و ناظر بودن» است، خواه این گواهی بر زمانی باشد، خواه برای کسی (به سود یا زیان او)؛ از همین رو است که وقتی گفته می شود فلان کس در دادگاه شهادت داد، یعنی بر ناظر بودن و آگاه بودن خود از ماجرا صحه گذاشت.
شهادت در زبان عربی امروز کاربرد دیگری هم دارد و آن به عنوان مدرک است؛ یعنی وقتی گفته می شود الشهاده الجامعیه؛
یعنی مدرک دانشگاهی، و الشهاده الطبیه یعنی مدرک پزشکی و شهاده السیاقه یعنی مدرک و گواهی نامه ی رانندگی، که این کاربرد نیز با معنای اصلی شهادت هیچ منافاتی ندارد.
کاربرد دیگر این واژه این است که گاه گفته می شود:
عالم الغیب و الشهاده؛ یعنی «شهادت» در برابر «غیب» قرار می گیرد، به راستی که این کاربرد نیز به جا و درست است؛ یعنی هستی و جهان محسوسی که به چشم می آید و دیده می شود.
درنگی در معنای واژه ی مشهد (۱)
یکی دیگر از معانی شهادت
به عنوان مصدر این واژه، همان معنای رایج آن در زبان فارسی، یعنی کشته شدن در راه خدا است که البته برای رسانیدن این معنی، به ویژه در شکل مصدری یا فعلی (بر خلاف شکل اسمی)، در عربی امروز کمتر از این واژه استفاده می شود و به جای آن مصدر باب دیگری از همین واژه، یعنی استشهاد به کار می رود و فعل آن هم به صیغه ی مجهول مورد استفاده است؛ یعنی گفته می شود:
استشهد المناضلون، یعنی رزمندگان به شهادت رسیدند، اما هر گاه به صیغه ی معلوم بیاید، بدان معنا است که کسی را به گواهی بخواهند؛ مانند این آیه ی قرآن کریم:
استشهدوا شهیدین من رجالکم (بقره ۲۸۲)؛
یعنی و دو شاهد از مردان خود را به شهادت بطلبید.
واژه ی شاهد، یعنی اسم فاعل این ریشه، نیز بر اساس معنای اصلی این کلمه، چیزی جز همان گواه و حاضر و ناظر و آگاه را افاده نمی کند و اگر از معنای عرفانی آن، که در اشعار فارسی فراوان یافت می شود، بگذریم، تنها بر همین معنای گواه و حاضر و ناظر دلالت دارد. حال اگر خواسته باشیم در این معنا تاکید بیشتری صورت دهیم و به اصطلاح در آن مبالغه کنیم، شهید را می آوریم، که واژه شناسان گفته اند، به معنای کسی است که به همه چیز آگاهی دارد، اما این آگاهی در امور ظاهری است، ولی اگر منظور، امور باطنی باشد، به جای این واژه کلمه ی خبیر به کار می رود.
واژه شهید در قرآن فراوان به کار رفته است، اما همواره به معنای گواه و شاهد است:
قُلِ اللّهِ شَهِیدٌ بِیْنِی وَبَیْنَکُمْ
ثُمَّ اللّهُ شَهِیدٌ عَلَی مَا یَفْعَلُون َ
إِنَّ فِی ذَلِکَ لَذِکْرَی لِمَن کَانَ لَهُ قَلْبٌ اَوْ
اَلْقَی السَّمْعَ وَهُوَ شَهِیدٌ
وَاَنتَ عَلَی کُلِّ شَیْءٍ شَهِیدٌ
یکی دیگر از معانی پربسامد واژه ی شهید که البته در قرآن هرگز به آن معنا نیامده، همان کشته ی راه خدا است، که هم در زبان عربی و هم در زبان فارسی گسترشی فراوان دارد، و از آن جا که واژه ای در حوزه ی دینی و دارای معنایی فرامادی است، مانند بسیاری دیگر از لغاتی همچون نماز و حج و چیزهایی از این دست، قابل ترجمه ی دقیق نیست و در زبان های دیگر نیز به جای کاربرد واژه ی Martyr که بارِ مفهومی آن بیشتر در محدوده ی غیراسلامی است، از کلمه ی Shahid استفاده می شود که مخصوص این حوزه و اکنون در اکثر زبان ها واژه ای شناخته شده است.
اما کلمه ی مشهود، به معنای چیزی است که دیده می شود، یا در مورد آن گواهی می دهند. در این چند آیه دقت کنید:
و شاهد و مشهود (بروج ۳)؛ یعنی «و گواه و مورد گواهی»؛ شاهد:
پیامبر و مشهود:
اعمال امت است.
ان قرآن الفجر کان مشهوداً (اسراء ۷۸)؛ یعنی «قرآن (یا نماز) صبح، همواره (مقارن) با حضور (یا مورد مشاهده ی) فرشتگان است».
ذلک یوم مجموع له الناس و ذلک یوم مشهود (هود ۱۰۳)؛ یعنی «و آن روزی است که جملگی در آن گرد می آیند و همه آن را مشاهده و نظارت می کنند».
حال به کلمه ی مشهد می رسیم که بدون هیچ تردیدی، اسم مکان از همین خانواده است، یعنی جایی برای شهادت. همه ی سخن هایی که تا این جا گفتیم و شواهدی که ذکر کردیم، برای این است که بگوییم، گرچه مشهد به هیچ معنایی جز «محل شهادت» نیست، اما این شهادت تنها و تنها به معنای کشته شدن در راه خدا نیست، می تواند برابر نهاده ای
همچون «محل حضور» و «محل شهود» و «محل گواهی» هم داشته باشد؛ بلکه کاربرد آن در میان عرب زبان ها همین است. اندکی درنگ کنید!
مشهد، و جمع آن مشاهد در زبان عربی به این معانی می آید:
منظر، منظره، چشم انداز؛ مانند «له مشهد رائع؛
یعنی آن را منظره ای شکوهمند بود».
یا
«مشهد وداع اسَر الشهداء فی مدینه مشهد؛
یعنی منظره ی خداحافظی خانواده ی شهیدان در شهر مشهد.»
جایگاه گواهی شهود؛ مانند:
«جاء فلان إلی المشهد؛
یعنی فلانی به سوی جایگاه شهود آمد.»
صحنه، پرده (در حوزه ی هنرهای نمایشی)؛ مانند «مسرحیه ذات ثلاثه مشاهد؛ یعنی نمایشنامه ای در سه پرده».
اجتماع، انجمن، گردهمایی، جای حاضر آمدن مردمان، محضر مردم؛ مانند «اجتمع الطلاب فی مشهد لا مثیل له؛ یعنی دانشجویان در یک اجتماع بی نظیر گرد هم آمدند.»
حضور، پیش، مقابل، پیشگاه، پیش رو، پیش چشم؛ که این معنا در زبان فارسی هم کاربرد دارد؛ مانند:
«این جواب به مشهد من که عبدالغفارم داد»
تاریخ بیهقی
یا
«مامون را گفت: نذر کرده بودی به مشهد من … ولیعهد از علویان کنی».
تاریخ بیهقی
شهادت گاه، شهادت جای، گورگاه، تربت؛ که این معنا بیشتر در زبان فارسی رواج دارد.
مشاهده؛ مانند این آیه ی قرآن کریم:
فاختلف الاحزاب من بینهم فویل للذین کفروا من مشهد یوم عظیم
(مریم ۳۷)،
یعنی دسته های مختلف از میان آنها به اختلاف پرداختند، پس وای بر کسانی که کافر شدند از مشاهده ی روزی دهشتناک.
در کنار همه ی اینها، یکی از گسترده ترین جاهایی که این واژه به کار می رود، در مقابر و بارگاه های بزرگان دین و اصولاً جاهای مقدس و متبرک است. عنوان نمونه؛ همه می دانیم که امام علی (ع) در مسجد کوفه و در جایی نزدیک نجف اشرف کنونی به شهادت رسیده اند و سال ها قبر مطهر آن حضرت از چشم مردم پنهان بوده است
و هنگامی که در زمان امام جعفر صادق (ع)، بارگاه حضرت نمایان شد، آن جا را مشهد الامام علی (ع) نامیدند، که این نام، پیشتر در کتاب های فارسی و اینک در میان عرب زبان ها، و برای اشاره به حرم مطهر امام در نجف رایج است؛ یعنی در حالی که امام در کوفه به شهادت رسیده اند، محل خاک سپاری آن حضرت در نجف را «مشهد» می خوانند. «عضدالدوله در بغداد … درگذشت و به مشهد امیرالمومنین علی رضی الله عنه مدفون شد/ تاریخ گزیده».
به همین اعتبار، بارگاه امام حسین علیه السلام در کربلا را نیز مشهد حائری خوانده اند، که وجه تسمیه ی آن به حائری از بحث ما بیرون است.
نمونه ی دیگر مجموعه ای متبرک از بارگاه هایی است که سر مطهر شهدای واقعه ی جانسوز کربلا را در آن به خاک سپرده اند و اینک در بخشی از شهر دمشق مورد توجه و رویکرد شیعیان است. این مزار با عنوان مشهد رووس شهداء کربلاء خوانده می شود؛ یعنی در حالی که این شهیدان در سرزمین کربلا به شهادت رسیده اند، چون سرهای متبرک آنان در این جا مدفون است، این مقابر را با عنوان مشهد می خوانند؛ که شاید برابرنهاده ی فارسی آن «آستانه ی سر شهیدان» باشد.
در ارتفاعات غربی شهر حلب، و در منطقه ای به نام «جبل جوشن»، یا «جبل نحاس»، جایی است که گفته اند به هنگام گذر کاروان اسیران کربلا، سر مطهر سالار شهیدان امام حسین (ع) را بر سنگی نهاده اند و اثر قطرات خون پاک آن پیکر عزیز، هنوز بر آن سنگ نمایان است. نام این بارگاه مشهد النقطه یا مشهد راس الحسین (ع) است؛ چون نقطه یا قطره ای از خون حضرت در آن جا است. در همان بلندی ها
جایی نیز به نام مشهد السقط یا مشهد المحسن یا مشهد الدکه است که به گفته ی تاریخ نگاران یکی از همسران امام حسین (ع) که با کاروان اسیران کربلا به شام آورده شده بود، در آن منطقه، فرزند خود را سقط کرده است. این بنا در روزگار سیف الدوله ی حمدانی آباد شده و از آن پس نیز ویرانی ها و آبادانی های چندی را شاهد بوده است.
شاید به اعتبار همین مشاهد و مزارات باشد که جلال الدین مولوی گفته است:
روز عاشورا همه اهل حلب
باب انطاکیه اندر تا به شب/
گرد آید مرد و زن جمعی عظیم
ماتم آن خاندان دارد مقیم/
ناله و نوحه کنند اندر بکا
شیعه عاشورا برای کربلا/
بشنوند آن ظلم ها و امتحان
کز یزید و شمر دید آن خاندان/.
در شهرهای حمص و حماه (هر دو در سوریه) نیز بناهایی با نام مشهد الحسین (ع) وجود داشته که اینک نشانی از آن به چشم نمی خورد.
در جای دیگری از خاک سوریه، یعنی در میان جامع اموی، نیز ضریحی است که مورد توجه شیعیان است و معروف است که سر مبارک امام حسین (ع) در آن جا مدفون است. آن را نیز «مشهد الحسین (ع) می خوانند.
به این نمونه ی دیگر هم توجه کنید:
در سرزمین فلسطین و در منطقه ای به نام عسقلان واقع در شمال غزه نیز مسجدی به نام مشهد راس الحسین (ع) وجود داشته که به گفته ی مورّخان، در اطراف آن شماری از صحابه و تابعین نیز مدفون هستند. تاریخ نگاران بر این باورند که به انگیزه ای مبهم و تاریک، در روزگار حاکمیت فاطمیان بر مصر، سر امام حسین (ع) از دمشق، ابتدا به عسقلان و از آن جا به قاهره برده شده است.
در کنار همه ی اینها، در
شهر قاهره نیز مسجد بزرگ و نامداری به نام مشهد راس الحسین (ع) وجود دارد که به باور مردم، سر مبارک امام (ع) در آن جا دفن شده است. در مصر جاهای دیگری هم هست که نام مشهد دارد:
مشهد مالک اشتر (درمنطقه ی عین شمس قدیم)، مشهد محمد بن ابی بکر (در شهر میت دمسیس از توابع منصوره)، مشهد زین العابدین (که سر فرزند امام زین العابدین، یعنی زید بن علی در آن مدفون است)، مشهد السیده زینب (در محله ی سیده زینب در قاهره)، و مشهد نفیسه و مشهد رقیه و مشهد سکینه و مشهد کلثوم (در قبرستان قریش در کنار مسجد شافعی). البته تا این جا هر چه آوردیم، به گونه ای به مزار و بارگاه شهیدان مربوط بود، با این ترتیب، می توان گفت هاله ای که بر گرد واژه ی مشهد خیمه زده است، هاله ای خونرگ و شهید فام است، و باید این اماکن را بدون توجه به آن که فردی در آن جا شهید شده یا نشده باشد، متعلق به شهیدان خواند و در این فضا، معنای آن یادمان شهیدان خواهد بود. برای توضیح بیشتر، یادآور می شود که کاروان بازماندگان شهدای کربلا، پس از رخداد سوزناک روز عاشورا، از مسیری که در آن اختلاف است، به شام و از آن جا به مدینه برده شد. توقف این کاروان و وقایع مربوط به آن، سبب شده است که مردم هر دیاری با توجه به باورهای دینی و مذهبی خود، بنایی را به یادبود آن سفر پر سوز و گداز برپا سازند و در طول قرن ها آن را محترم و عزیز شمارند و بر گرد آن حلقه زنند و به یاد شهیدان مظلوم
کربلا، آن را «مشهد» بنامند، هر چند کسی در آن مکان به شهادت نرسیده باشد … به تعبیر دیگر می توان گفت که کاربرد این واژه در مسیر کاروان بازماندگان شهدای کربلا، همچون کاربرد واژه ی «قدمگاه» در زبان فارسی و در مسیر کاروان کوچ امام رضا (ع) از مدینه تا مرو است.
اما هنگامی که به لغت بازمی گردیم چنین نیست؛ بدین معنی که هر گاه آن کس شهید هم نشده باشد، اما مورد احترام همگان باشد، مزار و بارگاه او را مشهد می خوانند؛ مثلاً گفته می شود:
مشهد سیدتنا معصومه بقم؛ یعنی بارگاه حضرت معصومه در قم، یا مشهد مولانا جلال الدین فی قونیه؛ آستان حضرت مولانا در قونیه و از این قبیل. مرحوم سید محسن امین، در کتاب خطط جبل عامل به هنگام برشماری مزارات پیامبران و دانشمندان خطه ی جبل عامل، به ۳۶ نقطه اشاره می کند و همه ی آنها را با عنوان «مشهد» نام می برد.
علامه ی دهخدا نیز در لغت نامه، علاوه بر مشهد امام رضا علیه السلام و مشهد امام حسین علیه السلام، ۱۵ منطقه ی دیگر را در نقاط مختلف سرزمین ایران برمی شمارد.
بنابراین، واژه ی مشهد، به صورت عموم برای اطلاق بر مزار و مقبره و بارگاه یا جایی که به نحوی مربوط و متعلق به بزرگان باشد، به کار می رود. از همین رو است که مثلاً گفته می شود:
مشاهد مشرفه در مکه؛ یعنی مشهد های شریف و مقدس در شهر مکه، خواه مزار و مقبره باشد، و خواه مسجد و خانه ای متبرک و شریف.
ناصرخسرو در سفرنامه ی خود در جایی با عنوان «مشاهد علی در بصره» می نویسد:
«در بصره، به نام امیرالمومنین علی بن ابی طالب صلوات الله علیه سیزده مشهد است. یکی از آن،
مشهد بنی مازن گویند و آن، آن است که در ربیع الاول سنه ی خمس و ثلاثین از هجرت نبی علیه الصلوه والسلام امیرالمومنین علی صلوات الله علیه به بصره آمد و عایشه رضی الله عنها به حرب آمده بوده، و امیرالمومنین علیه السلام دختر مسعود نهشلی، لیلی را به زنی کرده بود و این مشهد برای آن زن است و امیرالمومنین علیه السلام هفتاد و دو روز در آن خانه مقام کرد، و بعد از آن به جانب کوفه بازگشت.
و دیگر مشهدی است در پهلوی مسجد جامع که آن را مشهد باب الطیب گویند. و در جامع بصره چوبی دیدم که … و باقی این یازده مشهد دیگر، هر یک به موضعی دیگر بود و همه را زیارت کردم».
جالب این جا است که در برخی از کتاب های شهر پژوهی، واژه ی مشهد را بیشتر متعلق به بناهای منسوب به علویان و فاطمیان دانسته اند و در پی آن بر این باور رفته اند که به دلیل فراوانی بناهای ایشان در عراق و مصر، این کلمه در آن سرزمین ها رواج و گسترش بیشتری دارد و جالب تر آن که حتی در باره ی تفاوت میان مشهد و ضریح (البته به معنای حرم) بحث کرده اند و یادآور شده اند که مشهد جای چهار گوشی است که با گنبد پوشیده شده باشد، ولی سرانجام مسجد و مشهد و زاویه و روضه را به یک معنا دانسته اند که در گذر روزگاران و با اختلاف سبک های معماری، گونه های مختلفی پیدا کرده است؛ گو این که همه ی این ها به معنای جایی مقدس است که برای عبادت و برکت جستن بدان روی می آورند.
با این تفاصیل می توان نتیجه گرفت که برابرنهاده ی مشهد، به ویژه آن گاه
که به نام فردی افزوده می شود، کلمات محضر و آستان و بارگاه است و مشهد امام رضا (ع) یا مشهد مقدس یا مشهد رضوی، یا نفس کلمه ی مشهد که اینک به تنهایی بر شهر مشهد دلالت دارد، به معنی آستان مقدس امام رضا (ع) است و جایی که امام در آن جا حاضر است و ما در پیشگاه او و در برابر دیدگان بیدار او ایستاده ایم و برای وارد شدن به آستانش اجازه می طلبیم:
اشهد انک تشهد مقامی و ترد سلامی
… و این است معنی مشهد، نامی زنده و پویا،
نمادی از زیستن و شهود و حضور،
و سرشار از زندگی و حیات و بالندگی.
حتی اگر آن را به معنای شهادت نیز بگیریم، هیچ گاه نباید از شور و نشاط آن کاسته شود؛ چه شهادت در همان معنای رایج فارسی آن نیز، چیزی جز زندگی و حضور و نظارت نیست.
نقل مقاله بدون ذکر ماخذ مجاز نیست
برگرفته از کتاب دانستنی های امام رضا علیه السلام(دانستنی های رضوی۱)

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *