حرم و بارگاه

حرم حضرت رضا علیه السلام

حرم مطهر حضرت رضا علیه السلام که شامل مجموعه بنایی نفیس و تاریخی در قلب
شهر مقدس مشهد است گذشته از آن که بزرگترین کانون زیارتی ایران است و سالانه حدود دوازده میلیون زائر و مسافر را به سوی خود جلب میکند، از نظر ارزشهای تاریخی و معماری نیز گرانقدر ترین مجموعه در این کشور می باشد. طی هزار و دویست سال گذشته پیوسته ابنیه جدیدی بر این مجموعه افزوده شده و آن را تبدیل به گنجینه ای بی مانند از هنر معماری ایرانی اسلامی کرده است.
قدیمیترین بخش حرم همان بقعه مطهر (بقعه هارونی) است که ضریح حضرت را احاطه کرده است. این بقعه که اساس آن باید متعلق به اواخر قرن دوم هجری باشد در طول زمان احتمالاً چندین بار مرمّت شده است. قدیمی ترین کاشیهای حرم و شاید ایران، مشهور به «کاشیهای سنجری» زینت بخش قسمتهای تحتانی دیوارهای اطراف بقعه مطهر می باشد. گنبد طلا نیز بر روی همین بقعه قرار دارد، که معلوم نیست صورت فعلی آن در چه زمانی احداث شده است. اما اولین بار شاه تهماسب صفوی آن را فلزپوش و مطلاّ کرده، کمی بعد هم شاه عباس صفوی ساقه آن را با خشتِ زراندود پوشانده است (۱۰).
بنای مشهور به مسجد بالاسر که ظاهراً مقبره یکی از دولتمردان غزنوی به نام ابوالحسن عراقی است پس از بقعه مطهر قدیمیترین رواق حرم حضرت رضاست. در عهد ایلخانان نیز ساخت و سازهایی در حرم صورت گرفته، از جمله مدرسه و مسجد دیگری در بالاسر حضرت احداث شده که ابن بطوطه مغربی در آغاز سده هشتم آن اَبنیه را دیده و توصیف کرده (۱۱)، اما در عهد تیموری که حرم شدیداً توسعه یافته آن اَبنیه تغییر شکل و کاربری داده است.
بناهایی که توسط تیموریان در حرم حضرت رضا ساخته شده عبارتند از:
رواقهای دارالحفّاظ (در قبله و جنوب بقعه مطهر)، دارالسیّاده (در غرب دارالحفّاظ)، دارالسلام (در شرق دارالحفّاظ)، و بالاخره مسجد عظیم و باشکوه جامع گوهرشاد، که تماماً به اهتمام خود گوهرشاد احداث شده اند.
در همان عهد مدرسه ای به نام «شاهرخی» یا بالاسر نیز ساخته شده که در قرن حاضر تبدیل به رواقی به نام «دار الولایه» در قسمت بالاسر حضرت شده است. اولین صحن حرم را هم امیر علی شیر نوایی احداث کرده، که شامل یک چهارم صحن عتیق بوده است.
پس از عهد تیموریان جدّیترین گسترش حرم در زمان صفویه، خصوصاً زمان شاه عباس اول صورت گرفته است. ایجاد صحن عتیق توسط خود شاه عباس، رواقهای «گنبد الله وردی خان» و «حاتم خانی» توسط دو تن از دولتمردان وی در قسمت شرق بقعه مطهر و پایین پای حضرت از عمده اَبنیه دوره مزبور است (۱۲)، که از این میان گنبد الله وردی خان از کاشیکاری و معماری نفیسی برخوردار می باشد. رواقهای مسجد پشت سر، مسجد ریاض و توحید خانه در شمال بقعه مطهر نیز از نوساخته های دوره صفوی است (۱۳). کاشی کاری نفیس صحن عتیق (انقلاب) هم در زمان شاه عباس دوم صفوی (۱۰۵۲ ۱۰۷۷) صورت گرفته است (۱۴).
احداث دومین گلدسته حرم (جنب ایوان عباسی در شمال صحن عتیق) و طلا کاری آن، و نیز مطلاّ کردن گلدسته مجاور گنبد و ایوان نادری (طلا) و ایجاد سقّاخانه داخل صحن عتیق (مشهور به سقّاخانه اسماعیل طلایی) از خدمات بارز نادرشاه در حرم حضرت رضا علیه السلام بوده است.
در زمان قاجاریه هم رواق «دارالسّعاده» توسط الله یار خان
آصف الدوله و مدرسه «علینقی میرزا» در شرق بقعه مطهر احداث شده که مدرسه بعداً تبدیل به رواق «دارالذکر» گردیده است. صحن نو (آزادی) هم از نو ساخته های فتحعلی شاه قاجار است، که در زمان ناصرالدین شاه کاشی کاری و تکمیل و ایوان غربی آن طلا کاری و مشهور به «ایوان طلای ناصری» شده است (۱۵). آیینه کاری حرم در دوره قاجاریه رواج یافت، اولین کارخانه برق ایران نیز در همان زمان برای حرم حضرت رضا علیه السلام دایر شد.
بالاخره در عهد پهلوی اول فلکه ای در گرداگرد حرم ایجاد شد و صحنی جدید در جنوب شرق حرم احداث گردید (پهلوی سابق، امام خمینی کنونی)، نیز در شمال غرب صحن مزبور بنایی به نام سالن تشریفات ایجاد شد. در زمان پهلوی دوم هم عموماً رواقهای پیشین ترمیم و بهسازی شدند. از سال ۱۳۵۴ خورشیدی نیز تخریب بازارها و اَبنیه داخل فلکه آغاز شد، که در سالهای پس از انقلاب این اَمر به بیرون از فلکه نیز تسرّی یافت و صحنها و رواقهای جدیدی بر مجموعه اَبنیه تاریخی پیشین افزوده گردید.
حرم حضرت رضا علیه السلام در آغاز «مشهد الرضا» خوانده میشد، این نام بعدها به صورتهای مشهد و «مشهد مقدس» به همه شهر گفته میشد. از دوره صفویه عموماً مجموعه بیوتات حرم، داراییها و خدمه آن «سرکار فیض آثار» و «سرکار آستانه مقدسه» خوانده شده، و از یکی دو قرن اخیر نام «آستان قدس رضوی» عنوان رسمی این مجموعه (بناها و بیوتات، داراییها و پرسنل آن) شده است.
عمده دارایی های آستان قدس رضوی را موقوفات آن تشکیل میداده است. گرچه قدیمیترین موقوفه دارای وقف نامه این آستانه متعلق
به خواجه عتیق منشی (اولین متولّی رسمی آن) در سال ۹۳۱ قمری است اما قبل از آن هم موقوفاتی داشته است. موارد مصرف اغلب موقوفاتِ دارای وقف نامه آستان قدس شامل اطعام زائرین و فقرای شهر مشهد و مداوای بیماران (دارالشفاء) نیز روشنایی و تطهیر حرم و موارد دیگری از این نوع می باشد (۱۶). موقوفات فاقد وقف نامه آستان قدس هم که موقوفه مطلقه تلقی میشوند موارد مصرفشان در اختیار متولّی آستان قدس است.
حرم حضرت رضا علیه السلام و موقوفات آن از آغاز تا زمان صفویه (سده دهم قمری) به طور غیر رسمی توسط متولیان ویژه هر موقوفه، و نیز نقبای سادات اداره می شده است. از زمان شاه تهماسب صفوی (۹۳۰ ۹۸۴) حکومت نیز در کار اداره موقوفات و بیوتات این حرم دخالت کرده و متولیانی را بر آن گماشته است، که تاکنون حدود نود تن این مسوولیت را عهده دار شده اند. به سبب اهمیت آستان قدس چندین کتاب در معرفی آن نوشته شده است که عمدتاً عبارتند از:
مطلع الشمس (جلد دوم)، سال ۱۳۰۱ قمری.
تاریخ آستان قدس، علی موتمن، سال ۱۳۵۴ خورشیدی.
شمس الشموس، احتشام کاویانیان، سال ۱۳۵۵٫
آستان قدس دیروز و امروز (در آستانه انقلاب اسلامی).
تاریخ آستان قدس رضوی، عزیز الله عطاردی، سال ۱۳۷۱٫ و چندین کتابچه دیگر.
برگرفته از کتاب دانستنی های امام رضا علیه السلام(دانستنی های رضوی۱)

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *