احادیث و سخنان

احادیث فقهی امام رضا در رساله ذهبیه

متن حدیث
الرساله الذهبیّه أبومحمّد هارون بن موسی التلعکبری رضی الله عنه قال : حدّثنا محمد بن همام بن سهیل رحمه الله علیه قال : حدّثنا الحسن بن محمّد بن جمهور قال : حدّثنی أبی و کان عالماً بأبی الحسن علیّ بن موسی الرضا صلوات الله علیهما خاصاً به ملازماً لخدمته و کان معه حین حمل من المدینه إلی المأمون إلی خراسان و استشهد علیه السلام بطوس و هو ابن تسع و أربعین سنه قال : کان المأمون بنیسابور و فی مجلسه سیّدی أبوالحسن الرضا علیه السلام و جماعه من الفلاسفه و المتطببین مثل یوحنّا بن ماسویه و جبرائیل بن بختیشوع و صالح بن بهلمه الهندی و غیرهم من متحلی العلوم و ذوی البحث و النظر فجری ذکر الطبّ و ما فیه صلاح الأجسام و قوامها فأغرق المأمون و من کان بحضرته فی الکلام و تغلغلوا فی علم ذلک و کیف رکب الله تعالی هذا الجسد و جمع فیه هذه الأشیاء المتضاده من الطبائع الأربع و مضارّ الأغذیه و منافعها و ما یلحق الأجسام من مضارّها من العلل ، قال : و أبوالحسن علیه السلام ساکت لایتکلّم فی شی ء من ذلک ، فقال له المأمون : ما تقول یا أبا الحسن فی هذا الأمر الّذی نحن فیه ؟ منذ الیوم فقدکبر علیّ
و هو الّذی لابدّ منه و معرفه هذه الأغذیه النافع منها و الضارّ و تدبیر الجسد ، فقال له أبو الحسن علیه السلام : عندی من ذلک ما جرّبته و عرفت صحته بالاختبار و مرور الأیّام مع ما وقفنی علیه من مضی من السلف ممّا لایسع الإنسان جهله و لایعذر فی ترکه و أنا أجمع ذلک لأمیرالمؤمنین مع ما یقاربه ممّا یحتاج إلی معرفته ، قال : و عاجل المأمون الخروج إلی بلخ و تخلف عنه أبو الحسن علیه السلام فکتب المأمون إلیه کتاباً یتنجّز ما کان ذکره له ممّا یحتاج إلی معرفته علی ما سمعه و جرّبه من الأطعمه و الأشربه و أخذ الأدویه و الفصد و الحجامه و السواک و الحمّام و النوره و التدبیر فی ذلک فکتب إلیه أبو الحسن علیه السلام کتاباً هذه نسخته : بسم الله الرحمن الرحیم اعتصمت بالله أما بعد فإنه وصل کتاب أمیرالمؤمنین فیما أمرنی به من توقیفه علی ما یحتاج إلیه مما جربته و سمعته فی الأطعمه و الأشربه و أخذ الأدویه و الفصد و الحجامه و الحمام و النوره و الباه و غیر ذلک مما یدبر استقامه أمر الجسد به . و قد فسرت ل أمیرالمؤمنین ما یحتاج إلیه و شرحت له ما یعمل علیه من تدبیر مطعمه و مشربه و أخذه الدواء و فصده و حجامته و باهه و غیر ذلک مما یحتاج إلیه فی سیاسه جسمه و بالله التوفیق . اعلم یا أمیرالمؤمنین أن الله عزّوجلّ لم یبتل البدن بداء حتّی جعل له دواء یعالج به ، و لکل صنف من الداء صنف من الدواء و تدبیر و نعت ، و ذلک أن
هذه الأجسام أسّست علی مثال الملک فملک الجسد هو ما فی القلب ، و العمّال العروق فی الأوصال و الدماغ ، و بیت الملک قلبه ، و أرضه الجسد ، و الأعوان یداه و رجلاه و عیناه و شفتاه و لسانه و أذناه ، و خزائنه معدته و بطنه و حجابه و صدره ، فالیدان عونان یقرّبان و یبعّپدان و یعملان علی ما یوحی إلیها الملک ، و الرجلان ینقلان الملک حیث یشاء ، و العینان یدلّانه علی ما یغیب عنه لأنّ الملک وراء حجاب لایوصل إلیه إلّا بإذن ، و هما سراجاه أیضاً ، و حصن الجسد و حرزه الأذنان لایدخلان علی الملک إلّا ما یوافقه لأنهما لایقدران أن یدخلا شیئاً حتّی یوحی الملک إلیهما أطرق الملک منصتا لهما حتّی یعی منهما ثمّ یجیب بما یرید ، نادا منه ریح الفؤاد و بخار المعده و معونه الشفتین و لیس للشفتین قوّه إلّا بإنشاء اللسان و لیس یستغنی بعضها عن بعض و الکلام لایحسن إلا بترجیعه فی الأنف لأنّ الأنف یزیّن الکلام کما یزیّن النافخ المزمار و کذلک المنخران هما ثقبا الأنف و الأنف یدخل علی الملک ممّا یحبّ من الروائح الطیّبه فإذا جاء ریح یسوء ، أوحی الملک إلی الیدین فحجبت بین الملک و بین تلک الروائح و للملک مع هذا ثواب و عذاب فعذابه أشدّ من عذاب الملوک الظاهره القادره فی الدنیا و ثوابه أفضل من ثوابها فأمّا عذابه فالحزن ، و أمّا ثوابه فالفرح و أصل الحزن فی الطحال و أصل الفرح فی الثرب و الکلیتین و فیهما عرقان موصلان فی الوجه فمن هناک یظهر الفرح و الحزن فتری تباشیرهما فی الوجه
و هذه العروق کلّها طرق من العمّال إلی الملک و من الملک إلی العمّال و تصدیق ذلک إذا تناول الدواء أدّته العروق إلی موضع الداء . و اعلم یا أمیرالمؤمنین أنّ الجسد بمنزله الأرض الطیبّه الخراب إن تعوهدت بالعماره و السقی من حیث لاتزداد من الماء فتغرق و لاتنقص منه فتعطش دامت عمارتها و کثر ریعها و زکا زرعها و إن تغافلت عنها فسدت و نبت فیها العشب و الجسد بهذه المنزله و التدبیر فی الأغذیه و الأشربه یصلح و یصحّ و تزکو العافیه فیه و انظر یا أمیرالمؤمنین ما یوافقک و ما یوافق معدتک و یقوّی علیه بدنک و یستمرّه من الطعام و الشراب فقدّره لنفسک و اجعله غذاک . و اعلم یا أمیرالمؤمنین أنّ کلّ واحده من هذه الطبائع تحبّّّّّ ما یشاکلها فاتّخذ ما یشاکل جسدک و من أخذ الطعام زیاده الإبان لم یفده و من أخذ بقدر لازیاده علیه و لانقص غذاه و نفعه و کذلک الماء فسبیلک أن تأخذ من الطعام من کلّّ صنف منه فی إبانه و ارفع یدک من الطعام و بک إلیه بعض القرم فإنّه أصحّ لبدنک و أذکی لعقلک و أخفّ علی نفسک إن شاء الله ثمّ کُل . یا أمیرالمؤمنین البارد فی الصیف و الحارّ فی الشتاء و المعتدل فی الفصلین علی قدر قوّتک و شهوتک و ابدأ فی أوّل طعامک بأخفّ الأغذیه الّذی تغذی بها بدنک بقدر عادتک و بحسب وطنک و نشاطک و زمانک و الّذی یجب أن یکون أکلک فی کلّ یوم عند ما یمضی من النهار ثمان ساعات أکله واحده أو ثلاث أکلات فی یومین تتغذّی باکراً فی أوّل یوم ثمّ تتعشّی
، فإذا کان فی الیوم الثانی عند مضیّ ثمان ساعات من النهار أکلت أکله واحده و لم تحتجّ إلی العشاء و لیکن ذلک بقدر لایزید و لاینقص و تکفّ عن الطعام و أنت مشتهی له و لیکن شرابک علی أثر طعامک من هذا الشراب الصافیّ المعتق ممّا یحلّ شربه . صفه الشراب یؤخذ من الزبیب المنقی عشره أرطال فیغسل و ینقع فی ماء صافی غمره و زیاده علیه أربعه أصابع و یترک فی إنائه ذلک ثلاثه أیّام فی الشتاء و فی الصیف یوماً و لیله ثمّ یجعل فی قدر نظیفه و لیکن الماء ماء السماء إن قدر علیه و إلّا فمن الماء العذب الصافی الّذی یکون ینبوعه من ناحیه المشرق ماء أبیضاً براقاً خفیفاً و هو القابل لما یعترضه علی سرعه من السخونه و البروده و تلک الدلاله علی خفّه الماء و یطبخ حتّی ینتفخ الزبیب ثمّ یعصر و یصفی ماؤه و یبرد ثمّ یرد إلی القدر ثانیاً و یؤخذ مقداره بعود و یغلی بنار لینه غلیاناً رقیقاً حتّی یمضی ثلثاه و یبقی ثلثه ثمّ یؤخذ من العسل المصفّی رطل فیلقی علیه و یؤخذ مقدار الماء و مقداره من القدر و یغلی حتّی یذهب قدر العسل و یعود إلی حدّه ، و یؤخذ صفیقه فتجعل فیها من الزنجبیل وزن درهم ، و من القرنفل وزن درهم ، و من الدارصینی وزن نصف درهم ، و من الزعفران وزن درهم ، و من السنبل وزن نصف درهم ، و من العود النی وزن نصف درهم ، و من المصطکی وزن نصف درهم ، بعد أن یسحق کلّ صنف من هذه الأصناف وحده و ینحل و یجعل
فی الخرقه و یشدّ بخیط شدّاً جیّداً و یکون للخیط طرف طویل تعلّق به الخرقه المصروره فی عود معارض به علی القدر و یکون ألقی هذه الصره فی القدر فی الوقت الّذی یلقی فیه العسل ثمّ تمرس الخرقه ساعه فساعه لینزل ما فیها قلیلاً قلیلاً و یغلی إلی أن یعود إلی حاله و یذهب زیاده العسل و لیکن النار لینه ثمّ یصفی و یبرد و یترک فی إنائه ثلاثه أشهر مختوماً علیه لایفتح فإذا بلغت المدّه فاشربه و الشربه منه قدر أوقیه بأوقیتین ماء . فإذا أکلت یا أمیراęŘęřƙʙƠکما وصفت لک من قدر الطعام فاشرب من هذا الشراب ثلاثه أقداح بعد طعامک فإذا فعلت فقدأمنت بإذن الله یومک من وجع النقرس و الإبرده و الریاح المؤذیه فإن اشتهیت الماء بعد ذلک فاشرب منه نصف ما کنت تشرب فإنّه أصحّ لبدنک و أکثر لجماعک و أشدّ لضبطک و حفظک . فإنّ الماء البارد بعد أکل السمک الطری یورث الفالج ، و أکل الأترج باللیل یقلب العین و یورث الحول ، و إتیان المرأه الحائض یولد الجذام فی الولد ، و الجماع من غیر إهراق الماء علی أثره یورث الحصاه ، و الجماع بعد الجماع من غیر أن یکون بینهما غسل یورث للولد الجنون إن غفل عن الغسل ، و کثره أکل البیض و إدمانه یورث الطحال و ریاحا فی رأس المعده ، و الامتلاء من البیض المسلوق یورث الربو و الابتهار ، و أکل اللحم النی یورث الدود فی البطن ، و أکل التین یقمل الجسد إذا أدمن علیه ، و شرب الماء البارد عقیب الشی ء الحارّ و عقیب الحلاوه یذهب بالأسنان ، و الإکثار من
أکل لحوم الوحش و البقر یورث تیبیس العقل و تحییر الفهم و تلبد الذهن و کثره النسیان ، و إذا أردت دخول الحمّام و أن لاتجد فی رأسک ما یؤذیک فابدأ عند دخول الحمّام بخمس حسوات ماء حارّ فإنک تسلم بإذن الله تعالی من وجع الرأس و الشقیقه و قیل خمسه أکفّ ماء حارّ تصبّها علی رأسک عند دخول الحمّام . و اعلم یا أمیرالمؤمنین أنّ ترکیب الحمّام علی ترکیب الجسد للحمّام أربعه أبیات مثل أربع طبائع : البیت الأوّل : بارد یابس ، و الثانی : بارد رطب ، و الثالث : حارّ رطب ، و الرابع : حارّ یابس . و منفعه الحمّام تؤدّی إلی الاعتدال و ینقی الدرن و یلین العصب و العروق و یقوّی الأعضاء الکبّار و یذیب الفضول و العفونات . و إذا أردت أن لایظهر فی بدنک بثره و لاغیرها فابدأ عند دخول الحمّام بدهن بدنک بدهن البنفسج . و إذا أردت أن لایبثر و لایصیبک قروح و لاشقاق و لاسواد فاغسل بالماء البارد قبل أن تنور . و من أراد دخول الحمّام للنوره فلیتجنّب الجماع قبل ذلک باثنتی عشره ساعه و هو تمام یوم و لیطرح فی النوره شیئاً من الصبر و القاقیا و الحضض أو یجمع ذلک و یأخذ منه الیسیر إذا کان مجتمعاً أو متفرقاً و لایلقی فی النوره من ذلک شیئاً حتّی تمات النوره بالماء الحارّ الّذی یطبخ فیه البابونج و المرزنجوش أو ورد البنفسج الیابس و إن جمع ذلک أخذ منه الیسیر مجتمعاً أو متفرقاً قدر ما یشرب الماء رائحته . و لیکن زرنیخ النوره مثل ثلثها و یدلّک الجسد بعد الخروج منها ما
یقطع ریحها کورق الخوخ و ثجیره العصفر و الحناء و السعد و الورد . و من أراد أن یأمن النوره و یأمن إحراقها فلیقلل من تقلیبها و لیبادر إذا عملت فی غسلها و أن یمسح البدن بشی ء من دهن ورد فإن أحرقت و العیاذ بالله أخذ عدس مقشر فیسحق بخل و ماء ورد و یطلی علی الموضع الّذی أحرقته النوره فإنه یبرأ بإذن الله و الّذی یمنع من تأثیر النوره للبدن هو أن یدلک عقیب النوره بخل عنب و دهن ورد دلکاً جیداً . و من أراد أن لایشتکی مثانته فلایحبس البول و لو علی ظهر دابته و من أراد أن لاتؤذیه معدته فلایشرب علی طعامه ماء حتّی یفرغ منه و من فعل ذلک رطب بدنه و ضعف معدته و لم تأخذ العروق قوّه الطعام لأنّه یصیر فی المعده فجأ إذا صبّ الماء علی الطعام أوّلاً فأوّلاً . و من أراد أن یأمن الحصاه و عسر البول فلایحبس المنی عند نزول الشهوه و لایطیل المکث علی النساء . و من أراد أن یأمن وجع السفل و لایضره شی ء من أریاح البواسیر فلیأکل سبع تمرات هیرون بسمن بقر و یدهن أنثییه بزئبق خالص . و من أراد أن یزید فی حفظه فلیأکل سبع مثاقیل زبیبا بالغداه علی الریق . و من أراد أن یقلّ نسیانه و یکون حافظاً فلیأکل فی کلّ یوم ثلاث قطع زنجبیل مربّی بالعسل و یصطنع بالخردل مع طعامه فی کلّ یوم . و من أراد أن یزید فی عقله فلا یخرج کلّ یوم حتّی یلوک علی الریق ثلاث هلیلجات سود مع سکر طبرزد . و من أراد أن لاتشقق أظفاره و لاتفسد
فلایقلم أظفاره إلّا یوم الخمیس و من أراد أن لایشتکی أذنه فلیجعل فیها عند النوم قطنه . و من أراد دفع الزکام فی الشتاء أجمع فلیأکل کلّ یوم ثلاث لقم شهد . و اعلم یا أمیرالمؤمنین أنّ للعسل دلائل یعرف بها نفعه من ضرره و ذلک أن منه ما إذا أدرکه الشمّ عطس و منه ما یسکر و له عند الذوق حرافه شدیده فهذه الأنواع من العسل قاتله و لیشمّ النرجس فإنّه یأمن الزکام و کذلک الحبّه السوداء . و إذا جاء الزکام فی الصیف فلیأکل کلّ یوم خیاره واحده و لیحذر الجلوس فی الشمس . و من خشی الشقیقه و الشوصه فلاینم حین یأکل السمک الطری صیفاً کان أم شتاء . و من أراد أن یکون صالحاً خفیف اللحم فلیقلل عشاءه باللیل . و من أراد أن لایشتکی کبده عند الحجامه فلیأکل فی عقیبها هندباء بخلّ . و من أراد أن لایشتکی سرته فلیدهنها إذا دهن رأسه . و من أراد أن لاتشقق شفتاه و لایخرج فیها ناسور فلیدهن حاجبیه . و من أراد أن لایسقط أدناه و لالهاته فلایأکل حلوا إلّا تغرغر بخلّ . و من أراد أن لایفسد أسنانه فلایأکل حلوا إلّا أکل بعده کسره خبز . و من أراد أن لایصیبه الیرقان و الصفار فلایدخلن بیتاً فی الصیف أوّل ما یفتح بابه و لایخرجن من بیت فی الشتاء أوّل ما یفتح بابه بالغداه . و من أراد أن لایصیبه ریح فلیأکل الثوم فی کلّ سبعه أیام و من أراد أن یمریه الطعام فلیتکئ علی یمینه ثمّ ینقلب بعد ذلک علی یساره حین ینام . و من أراد أن یذهب بالبلغم فلیأکل
کلّ یوم جوارشنا حریفا و یکثر دخول الحمام و إتیان النساء و القعود فی الشمس و یتجنّب کلّ بارد فإنّه یذیب البلغم و یحرقه . و من أراد أن یطفئ المره الصفراء فلیأکل کلّ بارد لین و یروح بدنه و یقلل الانتصاب و یکثر النظر إلی من یحبّ . و من أراد أن لاتحرقه السوداء فعلیه بالقی و فصد العروق و الاطلاء بالنوره و من أراد أن یذهب بالریح البارده فعلیه بالحقنه و الادهان اللینه علی الجسد و علیه بالتکمید بالماء الحار فی الأبزن و یتجنّب کلّ بارد یابس و یلزم کلّ حارّ لین . و من أراد أن یذهب عنه البلغم فلیتناول کلّ یوم من الإطریفل الأصغر مثقالاً واحداً . و اعلم یا أمیرالمؤمنین أنّ المسافر ینبغی له أن یحترز فی الحرّ أن یسافر و هو ممتلئ من الطعام أو خالی الجوف و لیکن علی حدّ الاعتدال و لیتناول من الأغذیه إذا أراد الحرکه الأغذیه البارده مثل القریص و الهلام و الخلّ و الزیت و ماء الحصرم و نحو ذلک من البوادر . و اعلم یا أمیرالمؤمنین أنّ السیر الشدید فی الحرّ ضار للأجسام الملهوسه إذا کانت خالیه من الطعام و هو نافع للأبدان الخصبه فأمّا إصلاح المیاه للمسافر و دفع الأذی عنها هو أن لایشرب المسافر من کلّ منزل یرده إلّا بعد أن یمزجه بماء المنزل الأوّل الّذی قبله أو بشراب واحد غیر مختلف فیشوبه بالمیاه علی اختلافها و الواجب أن یتزوّد المسافر من تربه بلده و طینه فکلّما دخل منزلاً طرح فی إنائه الّذی یکون فیه الماء شیئاً من الطین و یمات فیه فإنّه یرده إلی مائه المعتاد به بمخالطته الطین .
و خیر المیاه شرباً للمقیم و المسافر ما کان ینبوعها من المشرق نبعاً أبیضاً و أفضل المیاه الّتی تجری من بین مشرق الشمس الصیفی و مغرب الشمس الصیفی و أفضلها و أصحّها إذا کانت بهذا الوصف الّذی ینبع منه و کانت تجری فی جبال الطین لأنّها تکون حارّه فی الشتاء بارده فی الصیف ملینه للبطن نافعه لأصحاب الحرارات و أمّا المیاه المالحه الثقیله فإنّها تیبس البطن و میاه الثلوج و الجلید ردیئه للأجسام کثیره الإضرار بها . و أمّا میاه الجب فإنّها خفیفه عذبه صافیه نافعه جداً للأجسام إذا لم یطل خزنها و حبسها فی الأرض و أمّا میاه البطائح و السباخ فحارّه غلیظه فی الصیف لرکودها و دوام طلوع الشمس علیها و قدتولد لمن داوم علی شربها المره الصفراء و تعظم أطحلتهم و قدوصفت لک . یا أمیرالمؤمنین فیما بعد من کتابی هذا ما فیه کفایه لمن أخذ به و أنا ذاکر من أمر الجماع ما هو صلاح الجسد و قوامه بالطعام و الشراب و فساده بهما فإن أصلحته بهما صلح و إن أفسدته بهما فسد . و اعلم یا ذأمیرالمؤمنین أنّ قوی النفس تابعه لمزاجات الأبدان و مزاجات الأبدان تابعه لتصرف الهواء فإذا برد مره و سخن أخری تغیرت بسببه الأبدان و الصور فإذا استوی الهواء و اعتدل صار الجسم معتدلاً لأنّ الله عزّوجلّ بنی الأجسام علی أربع طبائع : علی الدم و البلغم و الصفراء و السوداء ، فاثنان حارّان و اثنان باردان و خولف بینهما فجعل حارّ یابس و حارّ لین و بارد یابس و بارد لین ثمّ فرق ذلک علی أربعه أجزاء من الجسد علی الرأس و الصدر و الشراسیف
و أسفل البطن . و اعلم یا أمیرالمؤمنین أن الرأس و الأذنین و العینین و المنخرین و الأنف و الفم من الدم و أن الصدر من البلغم و الریح و أنّ الشراسیف من المره الصفراء و أنّ أسفل البطن من المره السوداء . و اعلم یا أمیرالمؤمنین أنّ النوم سلطانه فی الدماغ و هو قوام الجسد و قوته و إذا أردت النوم فلیکن اضطجاعک أوّلاً علی شقّک الأیمن ثمّ انقلب علی شقک الأیسر و کذلک فقم من مضطجعک علی شقّک الأیمن کما بدأت به عند نومک و عوّد نفسک من القعود باللیل مثل ثلث ما تنام فإذا بقی من اللیل ساعتین فادخل الخلاء لحاجه الإنسان و البثّ فیه بقدر ما تقضی حاجتک و لاتطیل فإن ذلک یورث الداء الدفین . و اعلم یا أمیرالمؤمنین أنّ خیر ما استکت به الأشیاء المقبضه الّتی تکون لها ماء فإنّه یجلو الأسنان و یطیب النکهه و یشدّ اللثه و یسمنها و هو نافع من الحفر إذا کان ذلک باعتدال و الإکثار منه یرق الأسنان و یزعزعها و یضعف أصولها فمن أراد حفظ أسنانه فلیأخذ قرن أیل محرق و کزمازج و سعد و ورد و سنبل الطیب أجزاء بالسویه و ملح أندرانی ربع جزء فخذ کلّ جزء منها فتدقّ وحده و تستک به فإنه ممسک للأسنان و من أراد أن یبیض أسنانه فلیأخذ جزء ملح أندرانی و جزء من زبد البحر بالسویه یسحقان جمیعاً و یستنّ بهما . و اعلم یا أمیرالمؤمنین أنّ أحوال الإنسان الّتی بناه الله تعالی علیها و جعله متصرفاً بها أربعه أحوال : الحاله الأولی : لخمس عشره سنه و فیها شبابه و صباه و حسنه
و بهاؤه و سلطان الدم فی جسمه . و الحاله الثانیه : لعشرین سنه من خمس عشره إلی خمس و ثلاثین سنه و فیها سلطان المره الصفراء و غلبتها و هو أقوم ما یکون و أیقظه و ألعبه فلا یزال کذلک حتّی یستوفی خمس و ثلاثین سنه . ثمّ یدخل فی الحاله الثالثه : و هی من خمس و ثلاثین سنه إلی أن یستوفی ستّین سنه فیکون فی سلطان المره السوداء و یکون أحکم ما یکون و أقوله و أدراه و أکتمه للسرّ و أحسنه نظراً فی الأمور و فکراً فی عواقبها و مداراه لها و تصرفاً فیها . ثمّ یدخل فی الحاله الرابعه : و هی سلطان البلغم و هی الحاله الّتی لایتحوّل منها ما بقی و قددخل فی الهرم حینئذ و فاته الشباب و استنکر کلّ شی ء کان یعرفه من نفسه حتّی صار ینام عند القوم و یسهر عند النوم و یذکر ما تقدّم و ینسی ما تحدث به و یکثر من حدیث النفس و یذهب ماء الجسم و بهاؤه و یقلّ نبات أظفاره و شعره و لایزال جسمه فی إدبار و انعکاس ما عاش لأنّه فی سلطان البلغم و هو بارد جامد فلجموده و رطوبته فی طباعه یکون فناء جسمه . و قد ذکرت لأمیرالمؤمنین جملاً ممّا یحتاج إلی معرفته من سیاسه الجسم و أحواله و أنا أذکر ما یحتاج إلی تناوله و اجتنابه و ما یجب أن یفعله فی أوقاته فإذا أردت الحجامه فلاتحتجم إلّا لاثنتی عشر تخلو من الهلال إلی خمسه عشر منه فإنّه أصحّ لبدنک فإذا نقص الشهر فلاتحتجم إلّا أن تکون مضطرّاً إلی إخراج الدم و ذلک أن
الدم ینقص فی نقصان الهلال و یزید فی زیادته و لتکن الحجامه بقدر ما مضی من السنین ابن عشرین سنه یحتجم فی کلّ عشرین یوماً و ابن ثلاثین سنه فی کلّ ثلاثین یوماً و ابن أربعین فی کلّ أربعین یوماً و ما زاد فبحساب ذلک . و اعلم یا أمیرالمؤمنین أنّ الحجامه إنّما یؤخذ دمها من صغار العروق المبثوثه فی اللحم و مصداق ذلک أنّها لاتضعف القوّه کما یوجد من الضعف عند الفصاد . و حجامه النقره تنفع لثقل الرأس و حجامه الأخدعین یخفف عن الرأس و الوجه و العین و هی نافعه لوجع الأضراس و ربما ناب الفصد عن سائر ذلک و قدیحتجم تحت الذقن لعلاج القلاع فی الفم و فساد اللثه و غیر ذلک من أوجاع الفم و کذلک الّتی توضع بین الکتفین تنفع من الخفقان الّذی یکون مع الامتلاء و الحراره و الّتی توضع علی الساقین قد ینقص من الامتلاء فی الکلی و المثانه و الأرحام و یدر الطمث غیر أنها منهکه للجسد و قد تعرض منها العشوه الشدیده إلّا أنّها نافعه لذوی البثور و الدمامیل . و الّذی یخفّف من ألم الحجامه تخفیف المص عند أوّل ما یضع المحاجم ثمّ یدرج المص قلیلاً قلیلاً و الثوانی أزید فی المص من الأوائل و کذلک الثوالث فصاعداً و یتوقف عن الشرط حتّی یحمر الموضع جیداً بتکریر المحاجم علیه و تلین المشرطه علی جلود لینه و یمسح الموضع قبل شرطه بالدهن و کذلک یمسح الموضع الّذی یفصد بدهن فإنّه یقلل الألم و کذلک یلین المشراط و المبضع بالدهن و یمسح عقیب الحجامه و عند الفراغ منها الموضع بالدهن و لینقط علی العروق إذا فصدت
شیئاً من الدهن کیلا تلتحم فیضر ذلک المقصود و لیعمد الفاصد أن یفصد من العروق ما کان فی المواضع القلیله اللحم لأنّ فی قلّه اللحم من فوق العروق قلّه الألم . و أکثر العروق ألماً إذا کان الفصد فی حبل الذراع و القیفال لأجل کثره اللحم علیها فأمّا الباسلیق و الأکحل فإنّهما أقلّ ألماً فی الفصد إذا لم یکن فوقهما لحم و الواجب تکمید موضع الفصد بالماء الحارّ لیظهر الدم و خاصّه فی الشتاء فإنّه یلین الجلد و یقلل الألم و یسهل الفصد . و یجب فی کلّ ما ذکرنا من إخراج الدم اجتناب النساء قبل ذلک باثنتی عشره ساعه و یحتجم فی یوم صاح صاف لا غیم فیه و لا ریح شدیده و لیخرج من الدم بقدر ما یری من تغیره و لاتدخل یومک ذاک الحمام فإنّّه یورث الداء و اصبب علی رأسک و جسدک الماء الحار و لاتغفل ذلک من ساعتک و إیّاک و الحمّام إذا احتجمت فإن الحمی الدائمه تکون منه فإذا اغتسلت من الحجامه فخذ خرقه مرعزی فألقها علی محاجمک أو ثوباً لیناً من قز أو غیره و خذ قدر الحمصه من الدریاق الأکبر فاشربه و کله من غیر شرب إن کان شتاء و إن کان صیفاً فاشرب الأسکنجبین المغلی فإنک إذا فعلت ذلک فقد أمنت من اللقوه و البهق و البرص و الجذام بإذن الله تعالی . و مص من الرمان الإملیسی فإنّه یقوّپی النفس و یحیی الدم و لاتأکلن طعاماً مالحاً و لاملحاً بعده بثلثی ساعه فإنّه یعرض منه الجرب و إن کان شتاء فکل الطیاهیج إذا احتجمت و اشرب علیه من ذلک الشراب الّذی وصفته لک . و
ادهن موضع الحجامه بدهن الخیری و ماء ورد و شی ء من مسک و صبّ منه علی هامتک ساعه تفرغ من حجامتک و أمّا فی الصیف فإذا احتجمت فکل السکباج و الهلام و المصوص و الخامیر و صبّ علی هامتک دهن البنفسج و ماء ورد و شیئاً من کافور و اشرب من ذلک الشراب الّذی وصفته لک بعد طعامک و إیّاک و کثره الحرکه و الغضب و مجامعه النساء یومک ذاک ، و ینبغی أن تحذر أمیرالمؤمنین أن تجمع فی جوفک البیض و السمک فی حال واحده فإنّهما إذا اجتمعا ولدا القولنج و ریاح البواسیر و وجع الأضراس و التین و النبیذ الّذی یشربه أهله إذا اجتمعا ولدا النقرس و البرص و إدامه أکل البصل یولد الکلف فی الوجه و أکل الملوحه و اللحمان المملوحه و أکل السمک المملوح بعد الحجامه و الفصد للعروق یولدا البهق و الجرب و إدمان أکل کلی الغنم و أجوافها یعکس المثانه و دخول الحمام علی البطنه یولد القولنج . و لاتقرب النساء فی أوّل اللیل لاشتاء و لاصیفاً و ذلک أنّ المعده و العروق تکون ممتلئه و هو غیر محمود یتخوف منه القولنج و الفالج و اللقوه و النقرس و الحصاه و التقطیر و الفتق و ضعف البصر و الدماغ . فإذا أرید ذلک فلیکن فی آخر اللیل فإنّه أصحّ للبدن و أرجی للولد و أذکی للعقل فی الولد الّذی یقضی بینهما و لاتجامع امرأه حتّی تلاعبها و تغمز ثدییها فإنّک إن فعلت اجتمع ماؤها و ماؤک فکان منها الحمل و اشتهت منک مثل الّذی تشتهیه منها و ظهر ذلک فی عینیها و لاتجامعها إلّا و هی طاهره فإذا فعلت
ذلک کان أروح لبدنک و أصحّ لک بإذن الله . و لاتقول طال ما فعلت کذا و أکلت کذا فلم یؤذنی و شربت کذا و لم یضرنی و فعلت کذا و لم أر مکروهاً و إنّما هذا القلیل من الناس یا أمیرالمؤمنین کالبهیمه لایعرف ما یضرّه و لا ما ینفعه . و لو أصیب اللصّ أوّل ما یسرق فعوقب لم یعد ، لکانت عقوبته أسهل و لکن یرزق الإمهال و العافیه فیعاود ثمّ یعاود حتّی یؤخذ علی أعظم السرقات فیقطع و یعظم التنکیل به و ما أودته عاقبه طمعه . و الأمور کلّها بید الله عزّوجلّ أن یکون له ولداً و إلیه المآب و نرجو منه حسن الثواب إنّه غفور تواب علیه توکلنا و علیه فلیتوکّل المؤمنون و لاحول و لاقوه إلّا بالله العلیّ العظیم . قال أبو محمد الحسن القمی : قال لی أبی : فلمّا وصلت هذه الرساله من أبی الحسن علیّ بن موسی الرضا صلوات الله علیهما و علی آبائهما و الطیبین من ذرّیّتهما إلی المأمون قرأها و فرح بها و أمر أن تکتب بالذهب و أن تترجم بالرساله الذهبیه .
ترجمه
أبومحمد هارون بن موسی تلعکبری ( رض ) از محمد بن همام بن سهیل ( رض ) از حسن بن محمد بن جمهور روایت کرده است که گفت : پدرم که از آشنایان أبو الحسن علی بن موسی الرضا (ع) و از خواصّ و ملازم خدمت آن حضرت بود و در سفر آن جناب از مدینه به خراسان که به شهادت ایشان در طوس در سن چهل و نه سالگی انجامید ، آن بزرگوار را همراهی می کرد
برایم گفت : مأمون در نیشابور بود و سرورم أبوالحسن الرضا (ع) و جمعی از فلاسفه و پزشکان مانند یوحنّا بن ماسویه و جبرائیل بن بختیشوع و صالح بن بهلمه هندی و عده ای دیگر از عالمان و صاحب نظران در انجمن مأمون حضور داشتند . در آن مجلس از طبّ و آنچه باعث سلامت و تقویت بدن است سخن به میان آمد ، مأمون و حضّار غرق در صحبت شدند و از این دانش و این که چگونه خداوند تعالی این بدن را ترکیب کرده و چهار طبع متضادّ را در آن تلفیق کرده ، و از سود و زیانهای غذاها و بیماریهای ناشی از آن سخن گفتند ، و أبوالحسن (ع) همچنان ساکت بود و در این باره سخنی نمی گفت ، مأمون به ایشان عرض کرد : یا أباالحسن ! نظر شما درباره این موضوعی که از اوّل امروز ما را به خود مشغول ساخته است ، چیست ؟ چون موضوع برای من مهم است و این مطالب را باید دانست ، و شناخت غذاهای مفید و مضرّ ، و تدبیر بدن امری ضروری است . ابوالحسن (ع) به او فرمود : من در این خصوص تجربیاتی دارم و امتحان و گذشت زمان درستی این تجربیاتم را برای من روشن ساخته است ، به علاوه از گذشتگان هم اطلاعاتی بدست آورده ام ، و اینها چیزهایی است که انسان باید بداند و در ندانستنش معذور نیست ، من این تجربیات و اطلاعات خود را با مطالب دیگری نزدیک به آنها که شناخت و دانستنشان لازم است
برای امیرالمؤمنین یکجا بیان خواهم کرد . راوی گوید : مأمون برای رفتن به بلخ عجله داشت ، از این رو جلوتر از ابوالحسن (ع) راهی بلخ شد و از آن جا به حضرت نوشت که به وعده وفا کند و آنچه را در این زمینه از دیگران شنیده و خود تجربه کرده است در خصوص خوراکیها و نوشیدنیها و داروها و فصد ( رگ زنی ) و حجامت و مسواک زدن و حمّام و نوره و استفاده از این چیزها برایش بنویسد . ابوالحسن (ع) نامه ای به او نوشت که رونوشت آن این است : بسم الرحمن الرحیم با توسل به خداوند ، اما بعد : نامه امیرالمؤمنین که فرموده بود شنیده ها و تجربیات خودم را در خصوص خوراکیها و نوشیدنیها و مصرف داروها و فصد و حجامت و حمّام و نوره و قوّه باه و دیگر چیزهایی که باعث سلامت و قوّت بدن می شود برایش توضیح دهم ، به دستم رسید . من در این نامه آنچه را لازم است برای امیرالمؤمنین توضیح می دهم و مطالبی را که در خصوص خوراکیها و نوشیدنیها و مصرف دارو و فصد و حجامت و قوّه باه و دیگر چیزهای لازم برای تدبیر جسم ایشان لازم است شرح می دهم ، و توفیق از خداست . ( بدان ای امیرالمؤمنین ) که خداوند عزّوجلّ برای معالجه هر دردی که در بدن می نهد دارویی قرارداده ، و برای هر نوع بیماری نوعی دوا مقرّر داشته است ، چون این بدنها شبیه یک کشور است که پادشاه آن قلب است
، و عمّال و کارگزارانش رگها و بندهایند ( و مغز ، و قصر پادشاه قلب اوست ) و قلمرو او کلّ پیکر است ، و معاونان و دستیارانش دستها و پاها و چشمها و لبها و زبان و گوشهایند ، و خزانه هایش معده و شکم اوست ، و سراپرده اش سینه او . دستها دو معاونند که وسیله دور و نزدیک ساختن هستند و طبق سفارشها و دستورهای پادشاه عمل می کنند ( پاها پادشاه را جا به جا می کنند ) به هر کجا که بخواهد ، چشمها آنچه را که از نگاه او پنهانند به وی نشان می دهند ، چرا که پادشاه در سراپرده است و اخبار جز با اجازه به او نمی رسند . همین چشمها به منزله دو چراغ پادشاه نیز هستند . دژ و قلعه بدن گوشهایند ، و تنها به چیزهایی اجازه ورود بر پادشاه را می دهند که او موافقت کند ، زیرا این دو عضو قادر نیستند چیزی را وارد کنند مگر آنگاه که پادشاه به آنها اشاره کند و اذن دهد ، پادشاه به آن دو گوش می دهد و سپس پاسخ دلخواه خود را به آنها می دهد . زبان با ابزارهای چندی سخن پادشاه را ترجمه می کند از جمله با ریح الفؤاد و بخار معده و کمک لبها . و لبها را قدرتی نباشد مگر با حرکت زبان و این دو از یکدیگر بی نیاز نیستند ، و سخن گفتن جز با گرداندن صدا در بینی نیکو صورت نگیرد ، زیرا همان گونه که نی زن با دمیدن در نی
صدایی نیکو در می آورد ، بینی نیز سخن را نیکو می سازد . ( منخرها یا سوراخهای بینی نیز این گونه اند ، بینی به پادشاه می رساند ) بوهای خوش را که او دوست می دارد ، و اگر بوی ناخوشی باشد پادشاه به دو دست فرمان می دهد دستها ( با کنار زدن شیئ بد بو یا گرفتن سوراخهای بینی ) مانع رسیدن آن بو به پادشاه می شوند . مع هذا ، این پادشاه پاداش و کیفر هم می دهد ، کیفرش سخت تر از کیفری است که پادشاهان قدرتمند دنیوی می دهند ، و پاداش او نیز از پاداش این پادشاهان برتر است ، کیفر آن غم و اندوه است ، و پاداشش شادی و سرور . ریشه غم و اندوه در طحال ( سپرز ) است و ریشه شادی در ثَرب۱ و کلیه ها . در این اعضا ( طحال و ثرب و کلیه ها ) دو رگ است که به صورت وصل هستند ، از همین روست که آثار غم و شادی در چهره نمایان می شود . این رگها ، تماما ، راههای ارتباطی کارگزاران با پادشاه و پادشاه با کارگزاران می باشند ، دلیلش هم این است که وقتی دارو می خوری رگها آن را به محل درد می رسانند . بدان ای امیر که بدن مانند زمین حاصل خیز اما بایری است که اگر به آن رسیدگی کنی و طوری آبیاریش کنی که نه غرق آب شود و نه قسمتی از آن آب نخورد و تشنه بماند ، همیشه آباد می ماند و شاداب و
خرم می شود و محصول زیادی می دهد ، ولی اگر از آن غفلت ورزی خراب می شود و علفهای هرز در آن می روید ، بدن نیز این گونه است . دقت و مراقبت در مصرف غذاها و نوشیدنیها باعث سلامت و تندرستی و عافیت بیشتر آن می گردد . یا امیرالمؤمنین ! دقت کن ببین چه چیز با تو و معده ات سازگار است و بدنت تحمل آن را دارد ، و چه غذاها و آشامیدنیهایی را می گوارد همان را برای خودت برگزین و غذایت قرار ده . بدان ای امیرالمؤمنین ، که هر یک از این طبایع چیزهایی را دوست دارد که با آن سنخیت و سازگاری داشته باشد ، پس چیزی را انتخاب کن که با بدنت سازگار است . هر کس بیش از اندازه غذا بخورد سودش نرسانده ، و هر کس نه کم و نه زیاد بلکه به اندازه بخورد آن غذا به او سود می رساند . همین گونه است آب ( پس راهش این است ) که از هر غذایی به وقتش بخوری و هنوز که اندکی اشتها داری دست از خوردن بکشی ، زیرا این کار – به خواست خدا – باعث می شود تا بدنی سالمتر ، اندیشه ای روشنتر ، و روحیه ای سبکتر داشته باشی . از اینها گذشته ، ای امیرالمؤمنین در تابستان غذای خنک تناول کند ، و در زمستان غذای گرم ، و در دو فصل دیگر غذاهای معتدل به اندازه توان ( جسمی ) و اشتهایی که داری ، غذایت را به اندازه عادتت و مطابق با محل
زندگی و نوع فعالیت و زمانی که در آن به سر می بری ، با خوردن سبکترین غذاهایی که می خوری آغاز کن . باید در هر روز ، هشت ساعت از روز گذشته ( یک وعده ) یا هر دو روز سه وعده غذا بخوری بدین ترتیب که صبح اول وقت صبحانه می خوری و سپس شام ، و روز دوم هشت ساعت که از روز گذشت یک وعده دیگر غذا می خوری ، و دیگر نیازی به خوردن شام نداری . این هم باید به اندازه باشد ، نه بیشتر و نه کمتر ، و در حالی که هنوز اشتها داری باید دست از غذا خوردن بکشی ، بعد از غذایت از شربت مصفّای کهنه ای که نوشیدنش حلّال است ( و بعدا طرز تهیه آن را می گویم ) می نوشی . طرز تهیه شربت ده رطل۲ مویز دانه گرفته را ابتدا می شویند و سپس آن را در یک ظرف آب صاف و زلال می ریزند ، مقدار آب باید به اندازه ای باشد که چهار انگشت بالاتر از سطح مویزها را بپوشاند ، مویزها را به همین حالت در زمستان سه روز و در تابستان یک شبانه روز باقی می گذراند ، آن گاه در یک دیگ تمیز می ریزند ، آبی که مویزها را در آن خیسانده اند اگر آب باران باشد بهتر است و گرنه از آب شیرین زلالی که سرچشمه اش در سمت شرق است و آبی سفید و درخشان و سبک دارد استفاده شود ، این نوع آب گرما و سرما را خیلی سریع به خود
می گیرد و همین علامت سبک بودن آب است . باری ، آب را آنقدر حرارت می دهند تا این که مویزها کاملا پف کنند ، بعد آنها را می فشارند و آبش را صاف می کنند و می گذارند سرد شود ، دوباره آن را به داخل دیگ می ریزند و مقدارش را با یک چوب اندازه می گیرند ، و دیگ را روی آتش ملایمی می گذارند تا بنرمی بجوشد و دو سوم آن تبخیر شود و یک سومش باقی بماند ، سپس به اندازه یک رطل عسل مصفّا با آن مخطوط می کنند ، و مقدار این آب و عسل در دیگ اندازه گیری می شود ، و محلول را می جوشانند تا به اندازه ای که عسل ریخته شده تبخیر شود و محلول به اندازه قبل برگردد . در یک پارچه ضخیم به اندازه یک درهم۳ زنجفیل ، یک درهم قرنفل ( گل میخک ) نیم درهم دارچین ، یک درهم زعفران ( نیم درهم سنبل۴ ، و نیم درهم عود هندی ) ، نیم درهم مصطکی قرار می دهند ، اما قبلا هر یک از اینها را جداگانه می کوبند و الک می کنند . بعد در پارچه قرار می دهند و آن را با یک نخ محکم می بندند ، یک طرف نخ باید بلند باشد تا آن را به چوبی که روی دیگ قرار داده می شود ، ببندند و بدین ترتیب پارچه ای که حالا به صورت یک کیسه کوچک در آمده به داخل دیگ آویزان شود . این کیسه را باید زمانی داخل دیگ قرار داد
که عسل را در آن می ریزند . آنگاه هر چند وقت یک بارکیسه را حرکت می دهند تا محتویات آن کم کم خالی شود ، و محلول را آنقدر می جوشانند تا ( همان طور که گفتیم ) مقدار اضافه شده عسل کم شود و محلول به اندازه اولش برسد . در تمام این مدت ، باید آتش ملایم باشد ، بعد محلول را صاف می کنند و می گذارند سرد شود ، و آنگاه در ظرفی می ریزند و سر آن را می بندند و سه ماه به همان حال باقی می گذارند و درش را باز نمی کنند ، پس از سه ماه می توان از آن نوشید . هر اوقیه۵ از این شربت را با دو اوقیه آب مخلوط می کنی . حال امیرالمؤمنین پس از خوردن غذا به اندازه ای که قبلا توضیح دادم ، سه پیاله از این شربت بنوش ، که اگر چنین کنی به خواست خداوند در آن روز ( از درد نقرس و سردی مزاج و بادهای ناراحت کننده ) در امان خواهی ماند ، بعد از آن چنانچه میل به آب داشتی نصف آبی را که قبلا می نوشیده ای ، بنوش زیرا این عمل ( جسمت را سالمتر ، قدرت مقاربتت را بیشتر و حافظه ات را قویتر می سازد ) . نوشیدن آب سرد بعد از خوردن ماهی تازه بیماری فلج می آورد ، خوردن ترنج در شب چشم را چپ می کند و لوچی می آورد ، نزدیکی کردن با زن حائض سبب متولد شدن فرزندی جذام می شود ، ادار نکردن
بعد از عمل جماع تولید سنگ مثانه می کند ، جماع کردن پیاپی بدون آن که بعد از هر جماع غسل شود به متولد شدن فرزندی دیوانه می انجامد . افراط در خوردن تخم مرغ باعث بیماری طحال و ایجاد نفح در سر معده می شود ، زیاد خوردن تخم مرغ آب پز تنگی و بریدگی نفس می آورد ، خوردن گوشت خام تولید کرم معده می کند ، افراط در خوردن انجیر به پیدایش شپش در بدن می انجامد . آشامیدن آب سرد بعد از چیز داغ ، و بعد از خوردن شیرینی دندانها را از بین می برد ، زیاده روی در خوردن گوشت شکار و گاو باعث خشکیدگی عقل ، گیجی ، کند ذهنی و فراموشی زیاد می شود . هر گاه خواستی حمّام بروی و در سر خود ناراحتی پیدا نکنی ، هنگام ورود به حمّام ابتدا پنج جرعه آب گرم بنوش ، در این صورت به خواست خدای تعالی ، از سردرد و درد شقیقه در امان خواهی بود . بعضی گفته اند هنگام ورود به حمام پنج مشت آب گرم روی سر خود بریز . بدان ای امیرالمؤمنین که حمّام هم ترکیبی مانند ترکیب بدن دارد ، یعنی همان طور که بدن دارای چهار طبع است حمّام نیز دارای چهار خانه می باشد : خانه اول : سرد و خشک است ، خانه دوم : سرد و مرطوب ، خانه سوم : گرم و مرطوب ، و خانه چهارم : گرم و خشک . فایده حمّام این است که بدن را معتدل می کند ، چرک بدن را از
بین می برد ، عصبها و رگها را نرم می سازد ، اعضای بزرگ بدن را تقویت می کند ، و فضولات و عفونتها را می زداید . اگر می خواهی بدنت جوش و دانه و غیره نزند هنگام ورود به حمام ابتدا بدنت را با روغن بنفشه چرب کن; و اگر می خواهی ( بعد از نوره کشیدن ) بدنت مبتلا به زخم و ترکیدگی و لکه های سیاه نشود بیش از آن که نوره بکشی خودت را با آب سرد بشوی . کسی که می خواهد برای نوره کشیدن به حمام برود باید دوازده ساعت قبل ، یعنی یک روز تمام ، از مقاربت خودداری ورزد ، کمی صبر ( زرد ) یا قاقیا۶ و یا حفض۷ در نوره بریزد و یا مقدار کمی از مجموعه آنها را با نوره مخلوط کند . اینها را وقتی به نوره اضافه کنند که نوره را با آب گرمی که در آن بابونه و مرزنگوش یا گل بنفشه خشک جوشانده شده است ، به عمل آورده باشند . مقدار کمی از مجموع این سه قلم ( بابونه و . . . ) یا از هر یک جداگانه در آب می جوشانند به اندازه ای که آب بوی این گلها را بگیرد . مقدار زرنیخ نوره باید به اندازه یک سوم مقدار نوره باشد . و برای از بین بردن بوی نوره می توان از چیزهایی مانند برگ درخت هلو ، تفاله گل کاجیره ، حنا و ( سعد و گل سرخ ) به بدن مالید . هر کس می خواهد که نوره بدنش را نسوزاند آن
را زیاد هم نزند ، کمی بعد از استعمال نوره آن را بشوید ، و اندکی روغن گل سرخ به بدنش بمالد ، و چنانچه خدای نخواسته نوره بدنش را سوزاند مقداری عدس پوست کنده را بکوبد و ( با سرکه و گلاب مخلوط کند ) و به جایی که سوخته دست بمالد ، به خواست خداوند بهبود می یابد . برای از بین بردن اثر نوره بر بدن ، بلافاصله پس از نوره کشیدن محل آن را با سرکه انگور و روغن گل سرخ کاملا مالش دهد . هر کس می خواهد که درد مثانه نگیرد ، ادرارش را حبس نکند ، حتی اگر سوار بر مرکب خود است ، هر کس می خواهد که ناراحتی معده نگیرد در بین غذا خوردن آب ننوشد و بعد از تمام شدن غذایش آب نخورد ، چون آب خوردن در بین غذا رطوبت بدن را زیاد می کند و معده اش ضعیف می گردد ، و رگها نیرو ( انرژی ) غذا را جذب نمی کند زیرا چنانچه در بین غذا خوردن پشت سر هم آب بنوشد غذا در معده اش تخمیر می شود . هر کس می خواهد از ابتلا به سنگ ( مثانه ) و عسر البول ایمن بماند در هنگام انزال ، منی خود را حبس نکند و مدت جماع را طول ندهد . هر کس می خواهد که از ابتلا به درد مقعد مصون بماند و بواسیر نگیرد هفت دانه خرمای برنیک با روغن گاو تناول کند ، و بیضه های خود را با سیماب خالص چرب نماید . هر کس می خواهد
که حافظه اش زیاد شود صبحها ناشتا هفت مثقال مویز میل کند . هر کس می خواهد که کمتر دچار فراموشی شود و حافظه داشته باشد روزی سه قطعه زنجفیل پرورده در عسل میل کند ، و نیز هر روز با غذای خود خردل بخورد . هر کس می خواهد که عقلش زیاد شود هر روز ناشتا سه دانه هلیله سیاه با شکر طبرزد ( نبات ) بجود . هر کس می خواهد که ناخنهایش ترک نخورد و خراب نشود فقط روزهای پنجشنبه ناخن بگیرد . هر کس می خواهد که به گوش درد دچار نشود هنگام خواب قدری پنبه در گوش خود بگذارد . هر کس می خواهد که در سراسر زمستان زکام نگیرد روزی سه قاشق عسل بخورد . بدان ای امیرالمؤمنین که برای شناخت عسل مفید از مضر نشانه هایی است ، بعضی از عسلها هستند که وقتی بویشان به مشام انسان برسد عطسه می زند ، بعضی از عسلها سکر آوردند و مزه بسیار تند و سوزنده ای دارند ، این نوع عسلها کشنده اند . همچنین ( کسی که می خواهد در زمستان مبتلا به زکام نشود ) نرگس و نیز سیاه دانه استشمام کند . اگر در تابستان زکام شیوع یافت هر روز یک خیار بخورد و از نشستن در آفتاب پرهیز کند . هر کس از ابتلا به درد شقیقه۸ و شوصه۹ می ترسد بعد از خوردن ماهی تازه ، چه در تابستان یا زمستان ، از خوابیدن خودداری کند . هر کس می خواهد که بدنی سالم و لاغر اندام داشته باشد شب غذا کم بخورد .
هر کس می خواهد که در موقع حجامت کردن درد کبد نگیرد و بعد از حجامت کاسنی با سرکه تناول کند . هر کس می خواهد که به ناف درد مبتلا نشود در هنگام چرب کردن سرخود نافش را هم چرب کند . هر کس می خواهد که لبهایش نترکد و زخم نشود ابروهای خود را چرب کند . هر کس می خواهد که کام و ملازه اش پایین نیفتد بعد از خوردن شیرینی با سرکه غرغره کند . هر کس می خواهد که دندانهایش نپوسد قبل از خوردن شیرینی لقمه ای نان تناول کند . هر کس می خواهد که به یرقان و صفار۱۰ دچار نشود در تابستان بعد از باز کردن در اتاقش بلافاصله وارد اتاق نشود ( و در زمستان صبح که در اتاقش را باز می کند بلافاصله خارج نشود ) . هر کس می خواهد که باد نگیرد هر هفت روز یک بار سیر مصرف کند . هر کس می خواهد که غذا را بگوارد در هنگام خوابیدن به پهلوی راست خود تکیه کند و سپس به پهلوی چپ برگردد . هر کس می خواهد که بلغمش از بین برود هر روز جوارش۱۱ تند تناول کند ، زیاد حمام برود ، زیاد نزدیکی کند ، و زیاد در آفتاب بنشیند ، و از خوردن غذاهای سرد پرهیزکند; که این کارها بلغم را از بین می برد و می سوزاند . هر کس می خواهد که صفرا را از بین ببرد چیزهای خنک و نرم بخورد ، بدنش را استراحت دهد ، از ایستادن زیاد بپرهیزد ، و به صورت شخصی
که دوستش دارد زیاد بنگرد . هر کس می خواهد که سودا او را نسوزاند قی کند و رگ بزند و نوره بکشد . هر کس می خواهد که باد سرد را از بین ببرد حقنه ( تنقیه ، اماله ) کند ، و بدنش را با روغن چرب نماید ، و در آبزن ۱۲ آب گرم بنشیند ( و از خوردن هر چیز سرد و خشک بپرهیزد و از چیزهای گرم و نرم استفاده کند ) . هر کس می خواهد که بلغمش بر طرف شود هر روز ( یک مثقال ) اطریفل۱۳ کوچک تناول کند . بدان ای امیرالمؤمنین که مسافر وقتی معده اش پر و یا خالی است باید از مسافرت کردن در هوای گرم بپرهیزد ، و هرگاه قصد حرکت دارد غذا به اعتدال بخورد و از غذاهای سرد مانند قریص۱۴ و هلام۱۵ و سرکه و زیتون و آبغوره و دیگر چیزهایی که طبیعت سر دارند ، تناول کند . بدان ای امیرالمؤمنین که تند رفتن در هوای گرم با معده خالی از غذا برای بدنهای لاغر زیانبار است و برای بدنهای چاق سودمند . درباره آب مناسب برای مسافر هم باید گفت : مسافر به هر منزلی که می رسد ابتدا آب آن جا را با آب منزل قبلی مخلوط کند و سپس بنوشد ، یا این که از یک آبِ یکدست مقداری با خود بردارد و به هر منزلی که می رسد از آن آب با آب منزل بیامیزد و آنگا ه بنوشد . لازم است که مسافر از خاک و گِل زادگاهش مقداری با خود بردارد و به
هر منزلی که رسید کمی از آن گِل را در ظرف آب خود بریزد و در آب حل کند ، زیرا این عمل باعث می شود که آن آب خاصیت آبی را که به آن عادت داشته است به خود بگیرد . بهترین آب شرب برای مسافر و غیر مسافر آبی است که چشمه اش در سمت مشرق و دارای آب سفید ( زلال ) باشد . بهترین آبها آبی است که از بین مشرق تابستانی خورشید و مغرب تابستانی آن جریان داشته باشد . بهترین و سالمترین آبها آبی است که با این وصف و از زیر کوههای خاکی جریان داشته باشد ، زیرا این گونه آبها و در زمستان گرم و در تابستان سرد است و ملیّن معده و برای افراد حروری بسیار مفید می باشد . آبهای شور سنگین باعث یبوست مزاج می شود ، و آب برف و یخ برای بدن بسیار زیان آور است . آب چاه سبک و گوارا و زلال است ، و چنانچه برای مدت زیادی زیر زمین اندوخته و باقی نمانده باشد ، برای بدن بسیار مفید است . آب کالها و نمکزارها در تابستان گرم و غلیظ است به دلیل آن که راکد است ، و آفتاب زیاد خورده است ، کسی که مدت زیادی از این نوع آبها مصرف کند به تلخی صفرا و بزرگی طحال مبتلا می شود . ای امیرالمؤمنین ! در این نامه ام تو را توصیه هایی کردم که هر کس آنها را به کار بندد او را کفایت می کند . و اینک توصیه هایی را در باره مقاربت
یادآور می شوم ( و سلامت و استواری بدن به غذاها و آشامیدنیها بستگی دارد ، و ناخوشی و فساد آن نیز به این دو بسته است . اگر از غذاها و نوشیدنیهای سالم مصرف کنی جسمی سالم خواهی داشت ، و اگر از غذاها و آشامیدنیهای ناسالم استفاده نمایی جسمت را ناسالم و فاسد می گردانی . بدان ای امیرالمؤمنین که قوای نفس تابع مزاجهای بدنهاست ، و مزاجهای بدنها هم تابع تغییرات هواست ، و با سرد و گرم شدن هوا بدنها و چهره ها تغییر می کند پس هرگاه هوا یکسان و معتدل باشد بدن نیز اعتدال می یابد; زیرا خداوند عزّوجلّ ساختمان بدن را بر پایه چهار طبع ساخته است : خون و بلغم و صفراء و سوداء ، که از اینها دو طبع گرمند و دو طبع دیگر سرد ، و میان هر دوتای آنها از لحاظ دیگر اختلاف است : گرم و خشک ، گرم و مرطوب ، سرد و خشک ، و سرد و مرطوب . هر یک از این چهار طبع را میان چهار قسمت ( از اعضای ) بدن تقسیم کرده است : سر ، سینه ، بالای شکم ( پهلوها یا فم المعده ) و قسمت پایین شکم . بدان ای امیرالمؤمنین که سر و گوشها و چشمها و منخرین و بینی و دهان محل خون هستند ، در سینه جایگاه بلغم و باد ، و بالای شکم محل تلخی صفراء ، و پایین شکم جایگاه تلخی سوداء . بدان ای امیرالمؤمنین که خواب بر مغز سلطنت می کند و بدن را استواری و نیرو
می بخشد ، پس هرگاه خواستی بخوابی ابتدا بر پهلوی راست دراز بکش ، آن گاه به پهلوی چپ برگرد . هنگام بیدار شدن و برخاستن از بسترت نیز به همین ترتیب که خوابیده ای ابتدا از طرف راست خود برخیز . خود را عادت بده که ، به اندازه یک سوم زمانی که می خوابی ، در ( سر ) شب بیدار نشینی ، و دو ساعت از شب مانده بیدار شو و برای قضای حاجت به بیت الخلاء برو و به اندازه قضای حاجت درنگ کن و زیاد طولش نده که این کار موجب بیماریهای نشیمنگاهی می شود . بدان ای امیرالمؤمنین که بهترین وسیله برای مسواک زدن ( چوبهای تر با خاصیت قبض کنندگی ) است ; زیرا این گونه چوبها دندانها را جلا می دهد ، دهان را خوشبو می سازد ، لثه ها را محکم و چاق می کند ، و از سوراخ شدن دندانها جلوگیری می نماید . البته به شرطی این فواید را دارد که با میانه روی همراه باشد ، اما اگر در مسواک زدن افراط شود دندانها را می ساید و لق می کند و ریشه آنها را سست می گرداند . پس کسی که می خواهد دندانهایش را سالم نگه دارد ، شاخ سوخته گوزن ، و گزمازک۱۶ ، و سعد ، و گل سرخ ، و سنبل الطیب ، از هر کدام به اندازه مساوی ، تهیه کند و به اندازه یک چهارم یکی از این مواد نمک ترکی فراهم آورد و هر یک از اینها را جداگانه بکوبد و با آنها مسواک زند
; زیرا مسواک زدن با اینها دندانها را محکم و سالم نگه می دارد ، و کسی که می خواهد دندانهایش سفید شود مقداری نمک ترکی را با همان اندازه کف دریا مخلوط کند و نرم بکوبد و با ساییده آن دو مسواک بزند . بدان ای امیرالمؤمنین که حالات انسان که خداوند متعال ساختمان وجودی او را برپایه آنها ساخته و آفریده و با این حالات دوران زندگی خود را سپری می کند ، چهارحالت است : حالت اول : پانزده سال است که نوجوانی و جوانی و زیبایی و طراوت آدمی در این پانزده سال است و در این مدت خون بر مزاج او غالب است . حالت دوم : بیست سال است که از پانزده سالگی تا سی و پنج سالگی است . در این سالها غلبه و چیرگی با صفراست . این دوره اوج نیرومندی و هوشیاری و لهو و لعب است . این حالت ادامه دارد تا سی و پنج سال تمام شود . سپس وارد حالت سوم می شود که از سی و پنج سالگی تا پایان شصت سالگی است ، در این دوره سوداء غلبه دارد ( و خردمندی و درایت و رازداری و دقت نظر و عاقبت اندیشی و احتیاط و محافظه کاری شدت می گیرد ) . پس از آن به حالت چهارم قدم می گذارد که بلغم بر سایر اخلاط غلبه می یابد ، و از این حالت دیگر به سایر حالات بر نمی گردد ( در این هنگام وارد پیری شده و جوانیش را از دست داده است و دچار فراموشی می شود و
چیزهایی را که می شناخته دیگر نمی شناسد ) تا به حدّی که در حضور مردم می خوابد ، و در وقتی که باید بخوابد بیدار می ماند ، و گذشته ها را به یاد می آورد ، اما آنچه را که اکنون به او می گویی فراموش می کند ، با خودش زیاد حرف می زند ، شادابی و طراوت جسمش از بین می رود ، رویش ناخنها و موهایش ضعیف می گردد ، و تا زمانی که زنده است قوایش پیوسته رو به سستی و ادبار دارد; زیرا جسم او تحت استیلای بلغم قرار گرفته و بلغم سرد و خشک است ، و همین خشکی و رطوبت در جسم او باعث نابودی اش می شود . تا بدین جا مطالبی را درباره تدبیر بدن و احوال آن که دانستن آنها برای امیرالمؤمنین لازم است ، مختصرا بیان داشتم ، و اکنون به بیان چیزهایی که لازم است امیر آنها را مصرف و یا از آنها پرهیز کند ، و نیز کارهایی که باید در زمان معینی انجام دهد ، می پردازم : هرگاه خواستی حجامت کنی در روزهای دوازدهم تا پانزدهم ماه حجامت کن ، زیرا حجامت در این روزها به بدن صحّت بیشتری می بخشد ، از این روزها که گذشت و ماه رو به کاستی نهاد حجامت مکن مگر آن که ناچار به خون گرفتن باشی ، علتش این است که با کوچکتر شدن هلال ماه از هیجان خون نیز کاسته می شود ، و با بزرگتر شدن آن هیجان خون هم افزایش می یابد . حجامت باید به اندازه سنّی
که از آدمی گذشته است صورت گیرد ، کسی که بیست سال دارد هر بیست روز یک مرتبه حجامت کند ، سی ساله هر سی روز یک بار ، چهل ساله هر چهل روز یک بار ، و به همین ترتیب . بدان ای امیرالمؤمنین که : حجامت خون خود را از موی رگهای پراکنده در گوشت می گیرد; گواه بر این سخن هم آن است که در حجامت ، بر خلاف فصد ( رگ زدن ) ، انسان دچار ضعف نمی شود . حجامت گودی پس گردن برای رفع سنگینی سر مفید است ، و حجامت اخدعان۱۷سر و صورت و چشم را سبک می سازد و برای درد دندانها نافع است ، گاهی اوقات هم برای علاج این چیزها به جای حجامت ، فصد می کنند . گاه برای معالجه جوشها و زخمهای دهان و خرابی لثه ها و دیگر بیماریهای دهان ، زیر چانه را حجامت می کنند . حجامت میان دو شانه برای درمان تپش قلب که از امتلای معده و حرارت باشد مفید است . حجامت ساقهای پا ورم کلیه ها و مثانه و رحم را تخفیف می دهد ، و خون حیض را روان می سازد ، منتها بدن را ضعیف و لاغر می کند ، و گاه باعث کم سویی غالبا توأم با آبریزش چشم می شود . ولی برای افرادی که مبتلا به بثورات و دملهای جلدی هستند نافع است . برای کاستن از درد حجامت باید در مرتبه اول که شاخ حجامت را بر محل می گذارند آهسته و بتدریج بمکد و در مرتبه دوم و سوم
بر شدت و مدت مکیدن بیفزایند . پیش از آن که نیشتر زند باید با تکرار گذاشتن شاخ حجامت و مکیدن آن کاری کندکه موضع حجامت خوب سرخ شود . نیشتر باید کاملا تیز باشد ، و محل حجامت نیز باید قبل از نیشتر زدن با روغن مالش داده شود . محل فصد را هم باید با روغن بمالند ، چون این کار از درد آن می کاهد ، همچنین نیشتر را با روغن چرب کنند ، بعد از تمام شدن حجامت نیز باید محل آن را با روغن مالش دهند . هنگام فصد کردن باید کمی از روغن روی رگ بچکانند تا رگ مورد نظر ناپدید نگردد و اشتباه نشود . رگ زن باید رگی را انتخاب کند که در جاهای کم گوشت بدن است ، زیرا هر چه گوشت روی رگها کمتر باشد درد آن کمتر خواهد بود . دردناکترین رگها در هنگام فصد رگ حبل الذراع و رگ قیفال است چون گوشت زیادی روی آنها را گرفته است ، اما رگ باسلیق و اکحل اگر روی آنها را گوشت نگرفته باشد دردشان کمتر است . لازم است محل فصد را ، مخصوصا در زمستان ، با آب گرم کمپرس کنند تا خون در آن ظاهر شود ، این کار پوست را نرم و درد را کم و فصد را آسان می کند . علاوه بر تمام این مواردی که گفتیم ، دوازده ساعت قبل از خون گیری باید از مقاربت با زنان خودداری شود ، باید در روزی حجامت کرد که هوا صاف و روشن باشد و ابری و طوفانی نباشد .
خون باید به اندازه ای خارج شود که رنگش تغییر کند ( و به محض روشن شدن رنگ خون خون گیری را قطع کند ) در روزی که حجامت کرده ای به حمام مرو زیرا موجب درد می شود ، اما در همان ساعت از ریختن آب گرم بر سر و بدنت غفلت مکن . بعد از حجامت کردن ( همان طور که گفته شد ) از رفتن به حمام پرهیز کن که باعث تب دائمی می شود . چون جای حجامت خود را شستی تکه ای پارچه کرکی یا ابریشمی نرم و یا هر پارچه نرم دیگری بر محل حجامت بگذار و به اندازه یک نخود تریاق فاروق بخور ( اگر در فصل زمستان است آن را بدون مایعات بخور ، و اگر تابستان است با سکنجبین جوشیده میل کن ) که اگر این دستور را به کار بندی ، به خواست خداوند متعال ، از بیماری لقوه و بَهتک و پیسی و جذام در امان خواهی بود . از مکیدن انار ملس غفلت مکن ، زیرا این نوع انار جان را نیرو و خون را حیات می بخشد . تا چهل دقیقه پس از حجامت نمک و غذای شور نخور ، زیرا باعث بیماری جرب ( بیماری گال ) می شود . اگر در زمستان حجامت کردی گوشت تیهو بخور و از بالای آن از همان شربتی که برایت شرح دادم ، بنوش . محل حجامت را با روغن خیری و گلاب و کمی مشک چرب کن و پس از تمام شدن عمل حجامت مقداری از این مخلوط را هم بر فرق سرت
بریز . اما اگر در تابستان حجامت نمودی سکباج و هلام و مصوص۱۸ و یحامیر۱۹ بخور ، و روغن بنفشه و گلاب و کمی کافور بر فرق سرت بریز ، و بعد از غذایت از آن شربتی که برایت گفتم بنوش . در روزی که حجامت می کنی از حرکت زیاد و عصبانیت و عمل مقاربت پرهیز کن . امیر باید از خوردن همزمان تخم مرغ و ماهی خودداری ورزد ، زیرا خوردن این دو با هم تولید قولنج و بواسیر و درد دندان می کند . انجیر و مشروب مویز که اهلش می نوشند ، اگر با هم خورده شود تولید نقرس و پیسی می کند . مداومت بر خوردن پیاز باعث کلف۲۰ در صورت می شود . خوردن غذاهای شور و گوشتهای نمک سود و همچنین خوردن ماهی شور بعد از عمل حجامت و فصد رگها تولید بَهَک و جَرَب می کند ، خوردن قلوه و تو دلیهای آن مثانه را تغییر می دهد ، حمام رفتن با معده پر قولنج می آورد . در اول شب ، چه زمستان و چه تابستان ، مقاربت مکن ، چون در این وقت معده و رگها پر هستند و با این وضع مقاربت کردن درست نیست ، زیرا بیم ابتلا به قولنج ، فلج ، لقوه ، نقرس ، سنگ مثانه ، تقطیر بول ، فتق و ضعف بینایی و مغز می رود . اگر خواستی عمل مقاربت را انجام دهی در آخر شب انجام بده ، زیرا برای سلامت بدن مفیدتر است و به درست شدن فرزند امید بیشتری می رود ، و فرزندی
که به دنیا می آید باهوش تر است ، پیش از عمل جماع با زن مقدمتا با او بازی کن و پستانهایش را بمال ، زیرا این کارها باعث جمع شدن آب او و آب تو می شود و به تولید فرزند می انجامد و هر دو آمادگی پیدا می کنید ( و نشانه های آمادگی زن در چشمهایش نمودار می گردد ) با زنان مقاربت مکن مگر این که پاک باشند ، زیرا اگر در حال پاکی آنان مقاربت کنی ( به خواست خداوند مایه آسودگی و سلامت بیشتر بدن تو می شود ) . هیچ گاه نگو مدتها فلان کار را کردم و فلان چیز را خوردم اما گزندی ندیدم ، و فلان چیز را نوشیدم ولی زیانی به من نرسید ، و فلان کار را انجام دادم اما از آن بدی ندیدم ، چون این مشت از مردم ، ای امیرالمؤمنین ، چونان حیوانند که نمی فهمند چه چیز برایش مضرّ است و چه چیز سودمند . اگر دزد در همان بار اولی که دزدی می کند مجازات شود دیگر دزدی را تکرار نخواهد کرد و کیفرش آسانتر خواهد بود ، اما به او مهلت داده می شود و کاری به کارش نمی گیرند و در نتیجه دزدی را تکرار می کند تا جایی که به بزرگترین سرقتها دست می زند و آنگاه دستگیرش می کنند و دستش را می برند و این مجازات بزرگ را متحمّل می شود ، و این عاقبت طمع اوست . کارهای همه به دست خداوندی است که شأنش أجلّ از آن است که او را فرزندی
باشد ، و بازگشت همه به سوی اوست ، پاداش نیک را از او امید داریم که او آمرزنده و توبه پذیر است . به او توکل می کنیم که مؤمنان باید به او توکل کنند ، و لاحول و لا قوه الا بالله العلی العظیم . ابومحمد حسن قمی گوید : پدرم به من گفت : چون این نامه ابوالحسن علی بن موسی الرضا که درود خدا بر او و بر پدران و بر نسل پاک آنان باد ، به مأمون رسید ، مأمون آن را خواند و بسیار شاد شد و دستور داد با آب طلا بنویسند و به نام “الرساله الذهبیه ” نامگذاری شود .
منبع حدیث
۱- پیه نازکی که معده و امعاء را پوشانده است, چادر پیه . ۲- هر رطل تقریبا ۳۱۴ گرم است . ۳- تقریبا ۵ /۲ گرم . ۴- سنبل دو نوع است : سنبل الطیب , و سنبل رومی یا ناردین . ۵- هر أوقیه تقریبا ۳۲۳ گرم است . ۶- عصاره برگ و میوه درخت اقاقیا . ۷- صمغ صنوبر, تربانتین . ۸- دردی که نیمی از سر و صورت را می گیرد, میگرن . ۹- درد شکم, ذات الجنب یا سینه پهلو . ۱۰- نوعی کرم و انگل در معده . ۱۱- جوارش معرّب گوارش, و نوعی حلواست . ترکیبی است که به جهت هضم غذا می خورند . معجونی مفرح و مقوی و محلل ریاح و مصلح اغذیه . فرهنگ معین ۱۲- آبزن : حوضچه ای که از چینی یا مس و مانند آن سازند و در آن استحمام کنند . و آن در پزشکی قدیم :
ظرفی چوبین یا فلزی یا سفالین به اندازه قامت آدمی با سرپوشی سوراخ دار که بیمار را در آن نشانند و سر وی از سوراخ بیرون کنند . تیز در پزشکی قدیم : دوایی که در آپزن کنند . فرهنگ معین ۱۳- معجونی ساخته شده از هلیله . فرهنگ معین ۱۴- غذایی است که از گوشتهای لطیف مانند گوشت ماهی و جوجه با سرکه و ترشیجات تهیه می شود . ۱۵- غذایی است که از گوشت و پوشت گوساله درست کنند, یا شوربای سکباج سرد و بی چربی . ۱۶- میوه درخت گز شاهی . ۱۷- اخدعان : تثنیه “اخدع ” است و آن رگی است در حجامتگاه گردن که شعبه ای از ورید است . فرهنگ لاروس ۱۸- خوراکی است که از گوشت جوجه مرغ جوان و ادویه خوشبو به حسب احتیاج تهیه کننده و قسمتی از باآب میوه های ترش می جوشانند . ۱۹- گوشتی که با سرکه و خردل و ابزار می پزند . ۲۰- دانه هایی است شبیه کنجد در روی پوست صورت .
برگرفته از کتاب دانستنی های امام رضا علیه السلام دانستنی های رضوی۲

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *